Ὅταν ἡ «οἰκουμενικὴ» ἀποστολὴ γίνεται γεωπολιτικὴ ἀντιπροσωπεία

Γράφει ὁ Γεώργιος Ἀποστολάκης 

Ἡ ἐπίσκεψη τοῦ Παγκοσμίου Συμβουλίου Ἐκκλησιῶν στὴν Οὐκρανία καὶ ἡ ἄνιση ἐκκλησιαστικὴ εὐαισθησία ἀπέναντι στοὺς διωκόμενους πιστοὺς τοῦ Μητροπολίτη Ὀνουφρίου.

Ἡ ἐπίσκεψη ἀντιπροσωπείας τοῦ «Παγκοσμίου Συμβουλίου Ἐκκλησιῶν» στὴν Οὐκρανία, ἀπὸ τὶς 14 ἕως τὶς 17 Ἰουλίου 2026, ὑπὸ τὸν γενικὸ γραμματέα του, καθηγητῆ Jerry Pillay, παρουσιάστηκε ὡς ἀποστολὴ ἀλληλεγγύης πρὸς τὸν οὐκρανικὸ λαὸ καὶ ὑποστήριξης τῆς εἰρήνης. 

Κανεὶς δὲν ἀμφισβητεῖ τὸ χριστιανικὸ καθῆκον συμπαραστάσεως πρὸς ἕναν λαὸ ποὺ δοκιμάζεται ἀπὸ τὴ ρωσικὴ εἰσβολή, μὲ τοὺς θανάτους, τὶς καταστροφὲς καὶ τὴν προσφυγιὰ ποὺ αὐτὴ προκάλεσε. Οὔτε μπορεῖ νὰ... μένει χωρὶς κριτικὴ ἡ θρησκευτικὴ δικαιολόγηση τοῦ πολέμου ἀπὸ τὴ ρωσικὴ ἐκκλησιαστικὴ ἡγεσία. Τὸ πρόβλημα βρίσκεται ἀλλοῦ: στὴν ἐπιλεκτικότητα τῆς ἐκκλησιαστικῆς εὐαισθησίας καὶ στὴν εὐκολία μὲ τὴν ὁποία ἡ ἀλληλεγγύη πρὸς ἕναν λαὸ μετατρέπεται σὲ ἐπικύρωση τῆς κρατικῆς καὶ γεωπολιτικῆς γραμμῆς τῆς ἡγεσίας του. 

Δύο συνομιλίες, ἀλλὰ ὄχι ἴση ἀντιμετώπιση 

Στὶς 15 Ἰουλίου ἡ ἀντιπροσωπεία τοῦ ΠΣΕ συναντήθηκε μὲ τὸ Πανουκρανικὸ Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν καὶ Θρησκευτικῶν Ὀργανώσεων καὶ πραγματοποίησε ἰδιαίτερη ἐπίσκεψη στὴν κατοικία του Ἐπιφανίου, ἐπί κεφαλῆς τῆς ἀποκαλούμενης Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας τῆς Οὐκρανίας. Ἡ συνάντηση προβλήθηκε ἀναλυτικὰ καὶ συνοδεύθηκε ἀπὸ φωτογραφικὸ ὑλικό. Ἐκεῖ ἐκφράστηκε ἡ «ἀκλόνητη ὑποστήριξη» πρὸς τὴν Οὐκρανία καὶ καταδικάστηκε ἡ ρωσικὴ ἐπιθετικότητα ὡς παράνομη, ἀνήθικη καὶ ἀπολύτως ἀπαράδεκτη. 

Μετὰ τὴν ὁλοκλήρωση τῆς ἐπισκέψεως, τὸ ἴδιο τὸ ΠΣΕ ἀνακοίνωσε ὅτι πραγματοποιήθηκαν «στοχευμένες συνομιλίες» τόσο μὲ τὴν Οὐκρανικὴ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τοῦ Μητροπολίτη Ὀνουφρίου ὅσο καὶ μὲ τὴν Ἐκκλησία του Ἐπιφανίου. Ἡ διευκρίνιση εἶναι οὐσιώδης: δὲν μπορεῖ νὰ ὑποστηριχθεῖ ὅτι ἡ ἀντιπροσωπεία ἀρνήθηκε κάθε ἐπικοινωνία μὲ τὴν Ἐκκλησία του Ὀνουφρίου. 

Ὡστόσο, ἡ ἀνακοίνωση δὲν κατονομάζει τοὺς ἐκπροσώπους της, δὲν ἀναφέρει συνάντηση μὲ τὸν ἴδιο τόν Μητροπολίτη καὶ δὲν ἐκθέτει ὅσα καταγγέλθηκαν γιὰ ἀφαιρέσεις ναῶν, διώξεις κληρικῶν, ἔρευνες σὲ μονές, συλλήψεις, διοικητικὲς πιέσεις καὶ τὸ νομοθετικὸ πλαίσιο ποὺ ἀπειλεῖ τὴν ὑπόστασή της. Γιὰ τὴ μία πλευρὰ ὑπῆρξαν ἰδιαίτερη ἐπίσκεψη, ὀνομαστικὴ προβολὴ καὶ φωτογραφίες· γιὰ τὴν ἄλλη, μία συνοπτικὴ ἀναφορὰ χωρὶς πρόσωπα, περιεχόμενο ἢ δημόσια δέσμευση προστασίας τῶν δικαιωμάτων της. 

Ἡ διαφορὰ δὲν εἶναι ἁπλῶς ἐπικοινωνιακή. Στὴν ἐκκλησιαστικὴ διπλωματία, οἱ συναντήσεις, οἱ εἰκόνες, οἱ ἀνακοινώσεις καὶ οἱ ἀποσιωπήσεις παράγουν θεσμικὸ καὶ ἐκκλησιολογικὸ ἀποτέλεσμα. 

Ἄκουσαν τοὺς διωκόμενους – ἀλλὰ ποιόν πίστεψαν; 

Ὁ Jerry Pillay ἀνέφερε ὅτι συζητήθηκαν οἱ σχέσεις Ἐκκλησίας καὶ κράτους καὶ οἱ συνέπειες τῆς νέας οὐκρανικῆς νομοθεσίας. Πρόσθεσε, ὅμως, ὅτι ἡ ἀντιπροσωπεία ἄκουσε τὴν ἀπάντηση τῆς κυβερνήσεως καὶ τὴ διαβεβαίωση τοῦ Πανουκρανικοῦ Συμβουλίου Ἐκκλησιῶν ὅτι ἡ ρύθμιση «δὲν ἀπειλεῖ τὴ θρησκευτικὴ ἐλευθερία στὴν Οὐκρανία». 

Ἐδῶ βρίσκεται ἡ οὐσία. Ἡ ἀντιπροσωπεία συνομίλησε καὶ μὲ τὶς δύο πλευρές, ἀλλὰ ὡς τελικὸ συμπέρασμα πρόβαλε τὴ διαβεβαίωση τῆς κρατικῆς καὶ θεσμικῆς οὐκρανικῆς πλευρᾶς. Δὲν πληροφορούμαστε τί ἀκριβῶς τῆς κατήγγειλαν οἱ ἐκπρόσωποι τῆς Ἐκκλησίας του Ὀνουφρίου οὔτε πῶς ἀξιολογήθηκαν οἱ καταγγελίες τους. Ἐὰν ἡ συνομιλία μὲ τοὺς διωκόμενους δὲν ἀφήνει ἴχνος στὸ τελικὸ ἀνακοινωθέν, ἐνῷ ἡ ἄρνηση τῶν διώξεων προβάλλεται ὡς καθησυχαστικὴ ἀπάντηση, ἡ ἀκρόαση κινδυνεύει νὰ ἀποδειχθεῖ προσχηματική. 

Δὲν ἀρκεῖ νὰ ἀκούσεις τὸν διωκόμενο. Ὀφείλεις νὰ ἐρευνήσεις ὅσα καταγγέλλει καὶ νὰ ὑπερασπιστεῖς δημόσια τὰ δικαιώματά του. Διαφορετικά, ἡ «ἰσόρροπη ἀκρόαση» γίνεται διαδικαστικὸ ἄλλοθι γιὰ ἕνα ἤδη προειλημμένο πολιτικὸ συμπέρασμα. «Ἐν φυλακῇ ἤμην, καὶ ἤλθετε πρὸς με», λέγει τὸ Εὐαγγέλιο — ὄχι γιὰ μιὰ τυπικὴ ἀκρόαση, ἀλλὰ γιὰ τὴν ἀναγνώριση τοῦ ἴδιου τοῦ Χριστοῦ στὸ πρόσωπο τοῦ πάσχοντος. 

Μιὰ ἐκκλησιαστικὴ πληγὴ ποὺ παραμένει ἀνοικτή 

Τὸ ΠΣΕ δὲν εἶναι ὀρθόδοξη Σύνοδος καὶ δὲν ἔχει κανονικὴ ἁρμοδιότητα νὰ ἀναγνωρίζει αὐτοκεφαλίες. Ὡστόσο, ἡ ἰδιαίτερη συνάντηση μὲ τὸν Ἐπιφάνιο καὶ ἡ ἀπουσία ἀντίστοιχης ὁρατῆς συναντήσεως μὲ τὸν Ὀνούφριο δημιουργοῦν τὴν ἐντύπωση ὅτι ἡ μία πλευρὰ ἀποτελεῖ τὴν ἐπίσημη καὶ διεθνῶς ἀποδεκτὴ ἐκκλησιαστικὴ ἔκφραση τῆς Οὐκρανίας, ἐνῷ ἡ ἄλλη μιὰ προβληματικὴ κοινότητα, τῆς ὁποίας οἱ ἰσχυρισμοὶ ἀκούγονται χωρὶς νὰ κρίνονται ἄξιοι δημοσιότητας. 

Ἡ χορήγηση αὐτοκεφαλίας ἀπὸ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο στὴ νέα οὐκρανικὴ ἐκκλησιαστικὴ δομὴ δὲν θεράπευσε τὸ σχίσμα. Ὁ Ἐπιφάνιος ἀπέκτησε τὸν Τόμο καὶ τὴν ἀναγνώριση ὁρισμένων τοπικῶν Ἐκκλησιῶν, ὄχι ὅμως πανορθόδοξη ἀποδοχή. Ἀπέναντί του παραμένει ἡ ἱστορικὴ Οὐκρανικὴ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ὑπὸ τὸν Μητροπολίτη Ὀνούφριο, ἡ ὁποία ἦταν κανονικὰ συνδεδεμένη μὲ τὸ Πατριαρχεῖο Μόσχας. 

Ἡ ἱστορικὴ αὐτὴ σχέση δὲν καθιστᾶ τοὺς πιστούς της συλλογικὰ ὑπεύθυνους οὔτε γιὰ τὴ ρωσικὴ εἰσβολὴ οὔτε γιὰ τὶς θεολογικὲς δικαιολογήσεις της ἀπὸ τὸν Πατριάρχη Κύριλλο. Ἡ Ἐκκλησία του Ὀνουφρίου ἔχει καταδικάσει τὸν πόλεμο καὶ διακηρύξει τὴν ὀργανωτική της ἀνεξαρτησία ἀπὸ τὴ Μόσχα, μολονότι ἡ ἔκταση καὶ οἱ κανονικὲς συνέπειες αὐτῆς τῆς ἀπομακρύνσεως ἀμφισβητοῦνται. Οἱ πιστοὶ δὲν μπορεῖ νὰ ὑποχρεώνονται νὰ ἀποδείξουν τὸν πατριωτισμό τους ἐγκαταλείποντας τὴν Ἐκκλησία στὴν ὁποία βαπτίστηκαν, κοινώνησαν καὶ ἔζησαν τὴν πνευματική τους ζωή. 

Τὸ ΠΣΕ ἀνάμεσα στὴ μεσολάβηση καὶ στὴν ἐπικύρωση 

Τὸ 2022 τὸ ΠΣΕ εἶχε συναντηθεῖ ὀνομαστικὰ τόσο μὲ τὸν Ἐπιφάνιο ὅσο καὶ μὲ τὸν Ὀνούφριο. Καὶ τώρα συνομίλησε μὲ ἐκπροσώπους καὶ τῶν δύο πλευρῶν. Τὸ ἐρώτημα ὅμως παραμένει: λειτούργησε ὡς πραγματικὸς μεσολαβητὴς ἢ ὡς θεσμικὸς ἐπικυρωτὴς τῆς κυρίαρχης πλευρᾶς; 

Μπορεῖ νὰ μιλᾶ γιὰ συμφιλίωση χωρὶς νὰ δημοσιοποιεῖ οὔτε μία καταγγελία τῆς διωκόμενης κοινότητας; Νὰ ὑπερασπίζεται τὴ θρησκευτικὴ ἐλευθερία, ἀρκούμενο στὴ διαβεβαίωση ἐκείνων ποὺ κατηγοροῦνται ὅτι τὴν περιορίζουν; Νὰ καταδικάζει —ὀρθῶς— τὴν ἐργαλειοποίηση τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὴ Μόσχα, ἀλλὰ νὰ παραβλέπει τὴν ἐργαλειοποίηση τῆς θρησκείας ἀπὸ τὸ Κίεβο; Ἡ χριστιανικὴ ἀλήθεια δὲν μεταβάλλεται ἀνάλογα μὲ τὴ γεωπολιτικὴ πλευρὰ ποὺ παραβιάζει τὰ δικαιώματα τῶν πιστῶν. 

Μιὰ πραγματικὰ ἐκκλησιαστικὴ ἀποστολὴ ὄφειλε νὰ συναντήσει ὀνομαστικὰ καὶ ἰσότιμα τοὺς δύο ἐπί κεφαλῆς, νὰ δημοσιοποιήσει τὶς θέσεις καὶ τῶν δύο πλευρῶν, νὰ ζητήσει ἀνεξάρτητη διερεύνηση τῶν καταγγελιῶν, νὰ ἀπαιτήσει τὴν παύση κάθε βίαιης ἢ διοικητικῆς μεταβιβάσεως ναῶν καὶ νὰ καλέσει σὲ διάλογο χωρὶς προαπαιτούμενο τὴν ἐξαφάνιση τῆς ἄλλης πλευρᾶς. Ἀντὶ γι’ αὐτό, τὸ τελικὸ μήνυμα συνέπεσε μὲ τὴν ἐπίσημη θέση ὅτι ἡ νέα νομοθεσία δὲν ἀπειλεῖ τὴ θρησκευτικὴ ἐλευθερία. 

Ἡ συμμετοχὴ τοῦ Μητροπολίτη Νέας Ἰωνίας Γαβριήλ 

Ἰδιαίτερη σημασία γιὰ τὴν Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος ἔχει ἡ συμμετοχὴ τοῦ Μητροπολίτη Νέας Ἰωνίας, Φιλαδελφείας, Ἡρακλείου καὶ Χαλκηδόνος κ. Γαβριήλ, μέλους τῆς Κεντρικῆς Ἐπιτροπῆς τοῦ ΠΣΕ καὶ τῆς Ἐπιτροπῆς τῶν Ἐκκλησιῶν γιὰ τὶς Διεθνεῖς Ὑποθέσεις. Πρόκειται γιὰ ἱεράρχη μὲ ἔντονη παρουσία στὸν ὀργανωμένο οἰκουμενικὸ διάλογο, τὸ ὄνομα τοῦ ὁποίου ἀναφέρεται συχνὰ σὲ ἐκκλησιαστικὰ δημοσιεύματα μεταξὺ ὅσων ἐνδέχεται νὰ διαδραματίσουν μελλοντικὰ πρωταγωνιστικὸ ρόλο στὴ διαδοχὴ τοῦ ἀρχιεπισκοπικοῦ θρόνου. 

Τίθεται, ἑπομένως, εὔλογο ἐρώτημα: ποιά θέση ἐξέφρασε κατὰ τὶς συνομιλίες; Ζήτησε ἀνεξάρτητη διερεύνηση τῶν καταγγελιῶν τῆς Ἐκκλησίας του Ὀνουφρίου; Ἔθεσε τὸ ζήτημα τῶν ἀφαιρέσεων ναῶν καὶ τῶν διώξεων κληρικῶν; Διατύπωσε ἐπιφύλαξη ἀπέναντι στὴ διαβεβαίωση ὅτι ἡ νέα νομοθεσία δὲν ἀπειλεῖ τὴ θρησκευτικὴ ἐλευθερία ἢ ἀποδέχθηκε χωρὶς δημόσια διαφοροποίηση τὸ τελικὸ συμπέρασμα; Ἡ ἀπάντηση ἀφορᾶ ὄχι μόνο τὸν ἴδιο, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκκλησιολογικὸ προσανατολισμὸ ποὺ ἐκπέμπει διεθνῶς ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἑλλάδος. 

Νὰ γίνουν ὁρατοὶ ἐκεῖνοι ποὺ ἡ ἐξουσία θέλει ἀόρατους 

Ἡ ἐπίσκεψη τοῦ ΠΣΕ δὲν ἀγνόησε ἀπολύτως τὴν Ἐκκλησία του Ὀνουφρίου. Τὴ συνάντησε, σύμφωνα μὲ τὴν τελικὴ ἀνακοίνωση. Δὲν γνωρίζουμε, ὅμως, ποιοί μίλησαν ἐκ μέρους της, τί κατήγγειλαν καὶ τί ἀπάντηση ἔλαβαν. Τὸ ΠΣΕ πρόβαλε ἀναλυτικὰ τὶς κρατικὲς θέσεις καὶ τὴ συνάντηση μὲ τὸν Ἐπιφάνιο, ἀλλὰ ἄφησε σχεδὸν ἀόρατη τὴ μαρτυρία τῆς ἄλλης πλευρᾶς. Καταδίκασε τὸν ρωσικὸ πόλεμο, ὄχι ὅμως μὲ ἀνάλογη σαφήνεια τὸν ἐσωτερικὸ ἐκκλησιαστικὸ καταναγκασμό. Αὐτὴ δὲν εἶναι ἰσότιμη μέριμνα· εἶναι ἐπιλεκτικὴ εὐαισθησία. 

Ἐὰν τὸ ΠΣΕ θέλει νὰ ὑπηρετήσει τὴν εἰρήνη, δὲν ἀρκεῖ νὰ ἐπαναλαμβάνει τὴ γλῶσσα τῆς διεθνοῦς πολιτικῆς. Ὀφείλει νὰ μεταφέρει δημόσια τὴ μαρτυρία τῶν ἀποκλεισμένων, νὰ ἐρευνᾶ τὶς καταγγελίες τους καὶ νὰ ὑπερασπίζεται τὰ δικαιώματά τους. Διότι ἡ Ἐκκλησία δὲν καλεῖται νὰ ἐπιλέξει τὸν γεωπολιτικὰ χρήσιμο. Καλεῖται νὰ ἀναγνωρίσει στὸ πρόσωπο κάθε διωκόμενου τὸν ἴδιο τόν Χριστό. 

iepomenimera