Ὅταν ἡ πραγματικότητα χαλάει τὸ σενάριο...

Ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες δοκιμασίες τῆς δημοκρατίας δὲν εἶναι οἱ κραυγές τῶν φανατικῶν. Αὐτὲς εἶναι πάντοτε προβλέψιμες. Ἡ πραγματικὴ δοκιμασία ἔρχεται ὅταν ἐκεῖνοι ποὺ αὐτοπαρουσιάζονται ὡς οἱ μοναδικοὶ θεματοφύλακες τῶν δικαιωμάτων δυσκολεύονται νὰ δεχθοῦν τὴν πραγματικότητα, ἐπειδὴ αὐτὴ δὲν ἐξυπηρετεῖ τὸ ἀφήγημά τους.
Εἶναι παράξενο φαινόμενο. Πρὶν ἀκόμη γίνουν γνωστὰ τὰ στοιχεῖα μιᾶς τραγωδίας, κάποιοι φαίνεται νὰ ἔχουν ἕτοιμο τὸ σενάριο. Ὁ «σωστὸς» θύτης πρέπει νὰ ἔχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, νὰ ἀνήκει στὴν κατάλληλη κατηγορία καὶ νὰ ἐπιβεβαιώνει τὴν κοσμοθεωρία τους. Ἂν ἡ πραγματικότητα τοὺς διαψεύσει, τόσο τὸ χειρότερο γιὰ τὴν πραγματικότητα.
Ἀσφαλῶς, ἡ δικαιοσύνη δὲν λειτουργεῖ μὲ casting. Δὲν ἀναζητεῖ τὸν δράστη ποὺ θὰ συγκεντρώσει τὰ περισσότερα «χειροκροτήματα» στὰ μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης. Ἀναζητεῖ τὸν πραγματικὸ δράστη. Καὶ αὐτὸ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι αὐτονόητο. Προφανῶς, γιὰ ὁρισμένους δὲν εἶναι.
Ἀκόμη πιὸ παράδοξο εἶναι ὅτι οἱ ἴδιοι κύκλοι ποὺ καταγγέλλουν –καὶ ὀρθῶς– τὶς γενικεύσεις, δὲν φαίνεται νὰ ἐνοχλοῦνται ὅταν οἱ ἴδιοι ἐγκλωβίζονται στὴν ἀνάγκη νὰ βροῦν τὸν «ἰδεολογικὰ χρήσιμο» ἔνοχο. Ἡ προκατάληψη φαίνεται νὰ εἶναι... καταδικαστέα μόνο ὅταν τὴν ἔχουν οἱ ἄλλοι.
Ἔτσι, ἡ δημόσια συζήτηση μετατρέπεται σὲ ἕνα παράξενο θέατρο, ὅπου τὰ γεγονότα δὲν ἔχουν πάντοτε τὸν πρῶτο λόγο. Τὸν ἔχει τὸ σενάριο. Κι ὅταν τὰ γεγονότα ἀρνοῦνται νὰ συμμορφωθοῦν, τόσο τὸ χειρότερο γιὰ τὰ γεγονότα. Θὰ ἀγνοηθοῦν, θὰ σχετικοποιηθοῦν ἢ θὰ ἐξαφανισθοῦν κάτω ἀπὸ τὴν ἐπόμενη «σωστὴ» εἴδηση.

Ὅμως, ἡ δημοκρατία δὲν ἐπιβιώνει μὲ δύο μέτρα καὶ δύο σταθμά. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρχει μία καταδίκη γιὰ τὸ ἔγκλημα καὶ μία δεύτερη, διαφορετικὴ, ἀνάλογα μὲ τὴν ταυτότητα τοῦ δράστη. Ἢ πιστεύουμε στὴν καθολικότητα τοῦ νόμου ἢ πιστεύουμε στὴν πολιτικὴ χρησιμότητα τῆς δικαιοσύνης. Καὶ τὰ δύο μαζί δὲν γίνονται.
Ἡ Εὐρώπη, παρὰ τὰ λάθη καὶ τὶς σκοτεινὲς σελίδες τῆς ἱστορίας της, διαμόρφωσε μία παράδοση ποὺ στηρίζεται στὴν ἀξία τοῦ προσώπου, στὸ κράτος δικαίου, στὴν ἐλευθερία καὶ στὴν ἰσονομία. Αὐτὲς οἱ ἀρχὲς δὲν ἀποκτοῦν ἀξία μόνο ὅταν βολεύουν τὴν πολιτικὴ μας ταυτότητα. Ἀποκτοῦν ἀξία ἀκριβῶς ὅταν μᾶς ὑποχρεώνουν νὰ παραδεχθοῦμε μία ἀλήθεια ποὺ δὲν μᾶς εὐχαριστεῖ.
Ἴσως, τελικῶς, τὸ μεγαλύτερο πρόβλημα δὲν εἶναι μία ἀτυχὴς δημόσια δήλωση. Οἱ ἄνθρωποι ἄλλωστε κάνουν λάθη. Τὸ πραγματικὸ πρόβλημα εἶναι ὅταν τέτοιες δηλώσεις ἀποκαλύπτουν ἕναν τρόπο σκέψης, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ἀλήθεια πρέπει πρῶτα νὰ περάσει ἀπὸ τὸ τεστ τῆς ἰδεολογικῆς ὀρθότητας καὶ μόνο τότε γίνεται ἀποδεκτή.
Καὶ ἐδῶ ἀκριβῶς βρίσκεται ἡ εἰρωνεία. Ἐκεῖνοι ποὺ συχνότερα μιλούν γιὰ στερεότυπα καταλήγουν νὰ γίνονται αἰχμάλωτοι τῶν δικῶν τους στερεοτύπων. Ἐκεῖνοι ποὺ διακηρύσσουν ὅτι πολεμοῦν τὶς προκαταλήψεις, κινδυνεύουν νὰ ἀντικαταστήσουν τὶς παλιὲς μὲ καινούργιες, ἀπλῶς πιὸ πολιτικὰ εὐπρεπεῖς.
Ἡ κοινωνία, ὅμως, δὲν χρειάζεται καινούργια δόγματα. Χρειάζεται παλιὲς, διαχρονικὲς ἀρχές: ἀλήθεια, ἰσονομία, προσωπικὴ εὐθύνη καὶ σεβασμὸ στὴν ἀνθρώπινη ἀξιοπρέπεια. Ὅταν αὐτὲς παραμερίζονται χάριν τοῦ «σωστοῦ» ἀφηγήματος, τότε τὸ πρόβλημα παύει νὰ εἶναι πολιτικό. Γίνεται βαθιὰ πολιτισμικό.

Ὑστερόγραφο

Κάποιοι ἀναρωτιοῦνται γιατί ἐνοχλοῦνται τόσο ἀπὸ λέξεις ὅπως «Πατρίς», «Θρησκεία» καὶ «Οἰκογένεια». Ἴσως διότι οἱ λέξεις ἔχουν μνήμη. Καὶ ἡ μνήμη δυσκολεύει τὴν κατασκευή καινούργιων ἀφηγημάτων.
Ἡ φιλοπατρία δὲν εἶναι ἐθνικισμός. Ἡ πίστη δὲν εἶναι μισαλλοδοξία. Ἡ οἰκογένεια δὲν εἶναι κοινωνικὸ ἔγκλημα. Μπορεῖ νὰ συζητηθοῦν, νὰ κριθοῦν καὶ νὰ ἐπανερμηνευθοῦν, ἀλλὰ δύσκολα διαγράφονται ἐπειδὴ κάποιοι θὰ τὸ προτιμοῦσαν.
Διότι ἡ ἱστορία ἔχει μία κακὴ συνήθεια: δὲν προσαρμόζεται πάντοτε στὶς ἐπιθυμίες τῶν ἰδεολόγων.