ΔΑΙΔΑΛΟΣ – Τί εἶναι, ποιός τὸν ἐλέγχει καὶ τί σημαίνει γιὰ τὴν Ἑλλάδα;

Γράφει ὁ Γεώργιος Ἀποστολάκης, Ἀντιπρόεδρος Ἀρείου Πάγου ἐπὶ τιμῇ  

Ἡ δημόσια ἀνακοίνωση γιὰ τὸν ἐθνικὸ ὑπερυπολογιστὴ «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» παρουσιάζεται ὡς τεχνολογικὸ ἅλμα ποὺ θὰ καταστήσει τὴν Ἑλλάδα παραγωγὸ — καὶ ὄχι ἁπλῶς καταναλωτὴ — τεχνητῆς νοημοσύνης. Ὡς ὑπεύθυνο μέλος τῆς ΕΞΟΔΟΣ, ὀφείλω νὰ ἐνημερώσω νηφάλια καὶ τεκμηριωμένα τοὺς πολῖτες: τί ἀκριβῶς εἶναι αὐτὸ τὸ ἔργο, ποῦ ἐντάσσεται, ποιός τὸ ἐλέγχει καὶ ποιές συνέπειες μπορεῖ νὰ ἔχει. 

α) Τί εἶναι καὶ τί θὰ κάνει ὁ «ΔΑΙΔΑΛΟΣ»; 

Ὁ «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» εἶναι ἕνας ὑπερυπολογιστὴς ὑψηλῶν ἐπιδόσεων (HPC – High Performance Computing). 
Αὐτὸ σημαίνει ὅτι: Θὰ ἐκτελεῖ τεράστιους ὄγκους ὑπολογισμῶν μὲ πολὺ μεγάλη ταχύτητα. Θὰ ὑποστηρίζει ἐκπαίδευση μοντέλων τεχνητῆς νοημοσύνης. Θὰ ἐπεξεργάζεται μεγάλα σύνολα δεδομένων (Big Data). Θὰ παρέχει... ὑποδομὴ σὲ πανεπιστήμια, ἐρευνητικὰ κέντρα, startups καὶ κρατικοὺς φορεῖς. 
Ἀνακοινώθηκε ὅτι θὰ ἀποτελέσει τὸν πυρῆνα τοῦ AI Factory «Pharos», ἐνταγμένου στὸ εὐρωπαϊκὸ οἰκοσύστημα ὑπερυπολογιστῶν. 
Πρακτικά, μπορεῖ νὰ χρησιμοποιηθεῖ γιά: Ἰατρικὴ ἔρευνα καὶ βιοπληροφορική. Κλιματικὰ καὶ ἐνεργειακὰ μοντέλα. Γλωσσικὰ μοντέλα γιὰ τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα. Ἀμυντικὲς καὶ γεωστρατηγικὲς ἀναλύσεις. Ἀνάλυση διοικητικῶν δεδομένων τοῦ κράτους. 
Ἡ κρίσιμη ἐρώτηση δὲν εἶναι ἂν εἶναι τεχνολογικὰ ἐντυπωσιακός. Εἶναι πῶς καὶ γιὰ ποιούς σκοποὺς θὰ χρησιμοποιηθεῖ. 

β) Ποιά ἡ σχέση του μὲ τὸν ψηφιακὸ μετασχηματισμὸ τοῦ κράτους; 

Ἐδῶ βρίσκεται τὸ οὐσιαστικὸ ζήτημα. Ὁ ὑπερυπολογιστὴς αὐτὸς μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὡς «ὑπολογιστικὸς ἐγκέφαλος» γιὰ ἐφαρμογὲς τοῦ Δημοσίου. Μπορεῖ νὰ ἀξιοποιηθεῖ σὲ συστήματα προβλεπτικῆς διοίκησης (predictive analytics). Μπορεῖ νὰ συνδεθεῖ μὲ μητρώα πολιτῶν, ὑγείας, φορολογίας, χωροταξίας. 
Ἐὰν ὁ ψηφιακὸς μετασχηματισμὸς σημαίνει ἑνοποίηση μητρώων, ἀλγοριθμικὴ λήψη ἀποφάσεων, αὐτοματοποίηση ἐλέγχων, διασύνδεση ὑπηρεσιῶν, τότε ὁ «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» ἀποτελεῖ κρίσιμη ὑποδομὴ αὐτῆς τῆς ἀρχιτεκτονικῆς. 
Τὸ ἐρώτημα ποὺ θέτουμε ὡς ΕΞΟΔΟΣ εἶναι σαφές: Θὰ λειτουργεῖ ἀποκλειστικὰ γιὰ ἐρευνητικοὺς σκοπούς; Ἢ θὰ ἀποτελέσει τὸν τεχνολογικὸ πυρῆνα ἑνὸς συστήματος ἀλγοριθμικῆς διακυβέρνησης; 

γ) Ποιός θὰ τὸν ἐλέγχει; 

Σύμφωνα μὲ τὸν σχεδιασμό, ὁ ὑπερυπολογιστὴς ἐγκαθίσταται στὸ Τεχνολογικὸ Πάρκο Λαυρίου καὶ ἐντάσσεται στὸ ἐθνικὸ καὶ εὐρωπαϊκὸ δίκτυο ὑπερυπολογιστῶν. 
Τυπικὰ ὁ ἔλεγχος ἀναμένεται νὰ ἀσκεῖται ἀπὸ τὸ ἁρμόδιο Ὑπουργεῖο Ψηφιακῆς Διακυβέρνησης, τὴν ἁρμόδια ἐρευνητική/τεχνολογικὴ δομὴ ποὺ θὰ τὸν διαχειρίζεται ἀλλὰ καὶ τοὺς εὐρωπαϊκοὺς μηχανισμοὺς ἐποπτείας στὸ πλαίσιο τοῦ EuroHPC. 
Ὅμως: Ποιός θὰ ἔχει πρόσβαση στὰ δεδομένα; Ποιά ἰδιωτικὰ σχήματα θὰ ἀποκτήσουν δικαιώματα χρήσης; Ποιό καθεστὼς διαφάνειας θὰ ἰσχύει; Θὰ ὑπάρχει κοινοβουλευτικὸς ἔλεγχος; 
Ἡ διοικητικὴ ἐποπτεία δὲν εἶναι ἁπλή τεχνικὴ λεπτομέρεια. Εἶναι θέμα δημοκρατίας. 

δ) Θὰ συνδέεται μὲ εὐρωπαϊκοὺς ὑπερυπολογιστές; 

Ναί, στὸ πλαίσιο τῆς εὐρωπαϊκῆς πρωτοβουλίας EuroHPC, τὰ ἐθνικὰ συστήματα διασυνδέονται. 
Αὐτὸ σημαίνει τὰ ἑξῆς: Δυνατότητα διαμοιρασμοῦ ὑπολογιστικῆς ἰσχύος. Κοινὴ πρόσβαση σὲ ἐρευνητικὰ προγράμματα. Πιθανὴ διασύνδεση ὑποδομῶν. 
Ἡ ἔννοια τῆς «ψηφιακῆς κυριαρχίας» πρέπει νὰ ἐξεταστεῖ ρεαλιστικά. Κυριαρχία σημαίνει ἐθνικὸς ἔλεγχος τῶν κρίσιμων δεδομένων. Διασύνδεση σημαίνει συμμετοχὴ σὲ ὑπερεθνικὸ οἰκοσύστημα. Ποιά θὰ εἶναι ἡ ἰσορροπία; 

ε) Περιβαλλοντικὴ ἐπίπτωση – Κατανάλωση ἐνέργειας καὶ νεροῦ 

Οἱ ὑπερυπολογιστὲς δὲν εἶναι οἰκολογικὰ «ἀθῶοι» διότι: Καταναλώνουν τεράστια ποσὰ ἠλεκτρικῆς ἐνέργειας. Ἀπαιτοῦν συστήματα ψύξης (ἀερόψυξη ἢ ὑδρόψυξη). Σὲ πολλὲς χῶρες ἔχει τεθεῖ θέμα ὑπερκατανάλωσης ὑδάτινων πόρων. 
Ἂν χρησιμοποιηθεῖ ὑδρόψυξη, τότε πρέπει ὑπεύθυνα νὰ μᾶς ποῦν: Πόσο νερὸ θὰ ἀπαιτεῖται ἐτησίως; Θὰ εἶναι κλειστὸ κύκλωμα ἢ θὰ ὑπάρχει ἀπώλεια; Ἔχει ἐκπονηθεῖ μελέτη περιβαλλοντικῶν ἐπιπτώσεων; Ποιά εἶναι ἡ ἐνεργειακή του πηγή; ΑΠΕ ἢ συμβατικὴ παραγωγή; 
Ἡ βιώσιμη ἀνάπτυξη δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι σύνθημα· πρέπει νὰ ἀποδεικνύεται μὲ στοιχεῖα. 
Ἡ ἀνάπτυξη ἑνὸς ἐθνικοῦ ὑπερυπολογιστῆ δὲν εἶναι ἁπλῶς τεχνολογικὸ ἔργο. Εἶναι πράξη ἄσκησης δημόσιας ἰσχύος. 

 
Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ θεωροῦμε ἀναγκαῖο: 

• Νὰ δημοσιεύεται ἐτήσια ἔκθεση χρήσης καὶ ἐφαρμογῶν. 
• Νὰ ὑπάρχει σαφὲς καθεστὼς πρόσβασης καὶ προτεραιοποίησης ἔργων. 
• Νὰ διευκρινιστεῖ ἂν καὶ ὑπὸ ποιές προϋποθέσεις μποροῦν νὰ ἀξιοποιοῦνται δημόσια διοικητικὰ δεδομένα. 
• Νὰ προβλεφθεῖ θεσμικὸς κοινοβουλευτικὸς ἢ ἀνεξάρτητος ἔλεγχος. 
• Νὰ δημοσιοποιηθοῦν τὰ πλήρη στοιχεῖα περιβαλλοντικῆς κατανάλωσης ἐνέργειας καὶ ὑδάτινων πόρων. 

Ἡ τεχνολογικὴ πρόοδος δὲν ἀντιστρατεύεται τὴ δημοκρατία. Ἀντίθετα, ὀφείλει νὰ λογοδοτεῖ σὲ αὐτήν. 

Ἡ θέση μας – Τεχνολογία χωρὶς ὅρια ἢ τεχνολογία μὲ δημοκρατικὴ θωράκιση; 

Ὡς ΕΞΟΔΟΣ δὲν εἴμαστε ἐναντίον τῆς γνώσης οὔτε τῆς ἐπιστήμης. Εἴμαστε ὅμως ἀντίθετοι: στὴν ἄκριτη ψηφιοποίηση κάθε πτυχῆς τῆς ζωῆς, στὴ συγκέντρωση δεδομένων χωρὶς σαφῆ ὅρια, στὴ μετάβαση ἀπὸ διοικητικὸ κράτος σὲ ἀλγοριθμικὸ κράτος χωρὶς δημόσιο διάλογο. 
Ὁ «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» μπορεῖ νὰ ὑπηρετήσει τὴν ἔρευνα καὶ τὴν καινοτομία, ἢ νὰ ἐνταχθεῖ σὲ μιὰ ἀρχιτεκτονικὴ τεχνολογικοῦ ἐλέγχου. 
Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα δὲν εἶναι ἂν ἡ Ἑλλάδα «ἀκολουθεῖ» ἢ «διαμορφώνει» ἐξελίξεις. 
Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα εἶναι: Ποιός ἀποφασίζει; Μὲ ποιές ἐγγυήσεις; Μὲ ποιά ὅρια; Μὲ ποιά διαφάνεια; 
Ἡ τεχνολογικὴ ἰσχὺς χωρὶς δημοκρατικὴ θωράκιση δὲν εἶναι πρόοδος. Εἶναι μετατόπιση ἰσχύος. 

Καὶ ἡ κοινωνία ὀφείλει νὰ γνωρίζει — πρὶν χειροκροτήσει. 
Ὡς ΕΞΟΔΟΣ ἀπαιτοῦμε ὑπεύθυνες ἀπαντήσεις!

eksodos.gr