Ἐκ τοῦ κατὰ Λουκᾶν η΄, 5 - 15
Ἀπομαγνητοφωνημένη oμιλία του π. Κωνσταντίνου Στρατηγόπουλου, στὰ πλαίσια τῆς ἑρμηνείας ποὺ ἔγινε στὸ κήρυγμα τῆς Κυριακῆς.
Τὸ ἠχητικὸ ἀπόσπασμα ἀπὸ τὴν ὁμιλία - ἐδῶ
Δὲν νομίζω νὰ ὑπάρχει Χριστιανὸς ποὺ νὰ μὴν γνωρίζει αὐτὴν τὴν περικοπὴ τοῦ Σπορέως μὲ τὶς προεκτάσεις καὶ τὴν ἁπλῆ διήγησή της. Καὶ μάλιστα μελετῶντας κάποιος τοὺς ἑρμηνευτὲς Πατέρες, μπορεῖ νὰ προσδιορίσει καὶ νὰ δεῖ πὼς ὅσο πιὸ ἁπλῆ εἶναι ἡ διήγηση ποὺ κάνει ὁ Χριστός μας καὶ κατανοητὴ σὲ ὅλο τὸν κόσμο, τόσο μπορεῖ νὰ περικλείει πολὺ βαθύτερα νοήματα.
Νὰ σταθοῦμε λίγο σὲ μιὰ πτυχὴ τῆς περικοπῆς, τὴν οὐσιαστική. Γιὰ νὰ δοῦμε πώς – μέσα στὴν ἁπλότητά της καὶ τὴν ἐνάργειά της – εἶναι πολὺ καθαρὴ γιὰ τὸ μυαλὸ καὶ γιὰ τὶς ἀκοὲς τοῦ ὁποιουδήποτε ἀνθρώπου, περικλείει την νηπτική, νὰ ποῦμε, ἀσκητικὴ μέθοδο τῆς Ἐκκλησίας μας, ποὺ ἀφορᾶ ὅλους τοὺς Χριστιανούς.
Ὁ ἴδιος ὁ Χριστός μας, ἑρμηνεύοντας τὴν παραβολή, ἔθεσε τρία στοιχεῖα τὰ ὁποῖα προσδιορίζουνε αὐτὴ τὴν ἀδυναμία νὰ καρποφορήσει αὐτὸς ὁ σπόρος ποὺ πέφτει πάνω στὴ γῆ. Εἶπε μὲ τὰ δικά Του τὰ λόγια, πὼς ἡ πρώτη αἰτία εἶναι ὁ διάβολος ποὺ «αἵρει» τὸν λόγο τοῦ σπόρου ποὺ ἔρχεται. Ἡ δεύτερη αἰτία εἶναι ποὺ δὲν ἔχει ρίζα αὐτὸς ὁ σπόρος. Καὶ ἡ τρίτη αἰτία εἶναι ποὺ ὑπάρχουν οἱ μέριμνες τοῦ βίου. Γιὰ νὰ δοῦμε τὸ κείμενο μέσα ἀπὸ αὐτὲς τὶς τρεῖς λέξεις, πολὺ πολὺ... κοντά, γιὰ νὰ καταλάβουμε πώς, καὶ μόνο αὐτὸ νὰ θυμᾶστε, θὰ ἔχετε στὸ νοῦ σας (ὅσο μπορεῖ νὰ εἶναι ὁλοκληρωμένη) την νηπτικὴ/ ἀσκητικὴ μέθοδο τῆς Ἐκκλησίας μας ποὺ ἀφορᾶ ὅλους μας, γιὰ τὴν καθημερινότητα τῆς ζωῆς μας, γιὰ τὴν προσωπική μας ἄσκηση καὶ γιὰ τὸν προσωπικό μας ἁγιασμό.
Κοιτᾶξτε τὴν πρώτη αἰτία ποὺ δίνει ὁ Χριστός μας. Λέει, ἔρχεται ὁ διάβολος, λέει, καὶ αἵρει. Νὰ θυμηθεῖτε πὼς ἡ πτώση τοῦ ἀνθρώπου ἔχει μιὰ προϋπόθεση. Ὁ ἄνθρωπος κουβεντιάζει μὲ τὸ διάβολο. Βλέπετε, εἶναι στοιχεῖο ἀφετηριακό. Γιατί κουβεντιάζει μὲ τὸ διάβολο; Γιατί δὲν μπορεῖ νὰ κουβεντιάσει οὔτε μὲ τὸ Θεὸ οὔτε μὲ τοὺς ἀνθρώπους. Ἡ ἀδυναμία νὰ προσεγγίσεις τὸν Θεό, νὰ τὸν καταλάβεις, νὰ στραφεῖς σὲ Αὐτὸν μὲ ἐμπιστοσύνη, ἢ ἡ ἀδυναμία, ἔστω, νὰ στραφεῖς στοὺς ἀνθρώπους καὶ νὰ τοὺς καταλάβεις, κλείνει τὸν δρόμο τὸν οὐσιαστικό, τὸν ἀναγωγικὸ καὶ σὲ βάζει σὲ ἕναν διάλογο – δὲν μπορεῖ νὰ γίνει ἀλλιῶς, ὁ ἄνθρωπος εἶναι πλάσμα ποὺ πάντοτε ἀνοίγεται καὶ θέλει κάπου νὰ ἀνοιχτεῖ – καὶ ἀρχίζει ἡ κουβέντα μὲ τὸν πειρασμό. Καὶ μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴν κουβέντα ἔρχεται μιὰ βαθιὰ ταραχὴ μέσα μας, γιατί αὐτὴ ἡ κουβέντα δὲν βγάζει πουθενά. Εἶναι σὰν νὰ προσπαθεῖς νὰ βγάλεις λύση μέσα ἀπὸ τὶς λάσπες καὶ τὶς βρομιές. Καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη αἰτία ποὺ βλέπετε. Ἡ ἀδυναμία νὰ κάνεις μιὰ ἔξοδο καὶ νὰ κουβεντιάσεις. Καὶ καταλήγεις σὲ αὐτὴ τὴ τραγωδία ποὺ ἔχει μέσα της ἀπελπισία καὶ πάρα πολὺ διχασμένες καταστάσεις.
Καὶ πάει στὸ δεύτερο ὁ Χριστός μας καὶ ὁμιλεῖ γιὰ τὴν ἀδυναμία νὰ ὑπάρχει ρίζα. Αὐτὸ ἔρχεται σὰν ἀποτέλεσμα τοῦ πρώτου: Ὅταν πιὰ δὲν μπορεῖς νὰ βγεῖς πρὸς τὰ ἔξω νὰ κουβεντιάσεις, νὰ στραφεῖς στὸν Θεὸ καὶ στοὺς ἀνθρώπους, τότε δὲν μπορεῖς πουθενὰ νὰ ριζώσεις. Δὲν μπορεῖς νὰ κάνεις νὰ κάνεις ὑπακοή, δὲν μπορεῖς νὰ σταθεῖς πουθενά, πάντοτε νομίζεις ὅτι κάτι ἄλλο εἶναι καλύτερο, κάτι παραπέρα εἶναι καλύτερο, δὲν μπορεῖς νὰ ὑπομένεις δυσκολίες καὶ εἶσαι ταραγμένος πάρα πολὺ μέσα σου καὶ λείπει ἡ ρίζα. Ὅταν τὸ φυτὸ δὲν ἔχει ρίζα, μὲ τὸν πρῶτο ἄνεμο μπορεῖ νὰ πεταχτεῖ καὶ πραγματικὰ νὰ ἐξαφανιστεῖ καὶ νὰ μὴν καρποφορήσει καὶ νὰ ἀποδώσει τους πρέποντας καρπούς. Ἔτσι γινόμαστε λοιπὸν κι ἐμεῖς γιατί ἀρχίσαμε τὴν προϋπόθεση αὐτή, μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴ λανθασμένη κουβέντα, καταλήξαμε στὴν ἔλλειψη ὑπομονῆς, ταπεινώσεως, ἐμμονῆς στὰ πράγματα, βαθιᾶς καλλιέργειάς τους (πολλοὶ τὸ ἔχουμε αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, λαϊκοὶ καὶ μοναχοί).
Καὶ στὸ τέλος ἔρχεται ἡ ἔννοια αὐτῆς τῆς μερίμνης ποὺ εἶναι κι αὐτὴ ἀποτέλεσμα αὐτῆς τῆς ἅ-ριζης – χωρὶς ρίζα – κατάστασής μας. Ἐπειδὴ πουθενὰ δὲν μποροῦμε νὰ σταθοῦμε καὶ ἔχουμε μέσα μας ἕνα βαθὺ κενό, ἐπειδὴ νομίζουμε κάτι ἄλλο εἶναι καλύτερο, προσπαθοῦμε νὰ καλύψουμε αὐτὸ τὸ κενὸ μὲ διάφορες ἐξωτερικὲς καταστάσεις. Ἡ μέριμνα ἀπὸ ἐκεῖ κρίνεται: ποὺ δὲν εἶσαι καλυμμένος μέσα σου ἀπὸ πνευματικὲς βαθιὲς ἀναζητήσεις καὶ τροφοδοσία, καὶ προσπαθεῖς τὸ κενὸ νὰ τὸ καλύψεις μὲ ἄλλες τροφὲς καὶ μὲ ἄλλες δυνατότητες. Καὶ τότε συνεχῶς καὶ ἀενάως μεριμνᾶς, γιατί εἶναι ἀνάγκη νὰ γεμίσει τὸ μέσα σου! Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μεριμνάει κομίζεται καὶ σπρώχνεται ἀπὸ μιὰ ἀνάγκη. Ἀλλὰ εἶναι μιὰ ἀνάγκη ποὺ τὸν ὁδηγεῖ στὸ κενὸ γιατί ἡ βαθιά του μέριμνα δὲν ὁλοκληρώθηκε. Ἀφοῦ ἄρχισε τὴν κουβέντα του μὲ τὸν διάβολο. Καὶ τότε συνεχῶς μεριμνᾶ, καὶ τότε συνεχῶς εἶναι ἄδειος, καὶ τότε συνεχῶς εἶναι κενὸς καὶ δὲν μπορεῖ νὰ δώσει ἀπαντήσεις γιὰ τὰ πράγματα τῆς ζωῆς του. Καὶ φυσικά, ἀκόμα περισσότερο, δὲν μπορεῖ νὰ δώσει ἀπαντήσεις γιὰ τὰ πράγματα τῆς ζωῆς καὶ στέκεται ὄχι μόνο καὶ ταράσει τὸν ἑαυτό του ἀλλὰ ταράσει καὶ τὸ περιβάλλον του. Καὶ ζοῦμε πιὰ ἕναν ἀπέραντο, ταραγμένο κόσμο, γιατί πάρα πολλοὶ καταλήγουνε σὲ αὐτὴ τὴν ἔλλειψη αὐτῆς τῆς «νηπτικής», ὅπως εἶπα, θεωρίας, ποὺ προτείνει ἐδῶ ὁ Χριστός μας καὶ μετὰ οἱ μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας τὴν ἀνέπτυξαν καὶ τὴν ἔκαναν κείμενα μεγάλα καὶ βίους ποὺ γέμισαν τὰ συναξάρια τῆς Ἐκκλησίας μας.
Νὰ λοιπόν, ἡ εὔληπτη, ἁπλῆ, πολὺ προσιτὴ περικοπή του Σποριὰ καὶ τοῦ Καλοῦ Σπορέως, πῶς προσδιορίζει τὴ ζωή μας. Παρακαλῶ, αὐτὰ τὰ τρία μεγέθη νὰ τὰ θυμηθεῖτε καὶ νὰ κάνετε τὴ θεραπευτικὴ στὴ ζωὴ σας πάνω, ἔχοντας ὁδηγὸ καὶ θεραπευτὴ καὶ γιατρὸ τὴν Ἐκκλησία μας, ἀλλὰ γνωρίζοντας τὴ μεθοδολογία καὶ τὸν τρόπο. Ἀρχίστε ἀπὸ τὸ πρῶτο καὶ προχωρῆστε πολὺ βαθιά, βαθιά. Καὶ τότε, ἐπειδὴ ἀνοιχτήκατε ἀκριβῶς, θὰ γεμίσει ἡ ζωή σας ἀπὸ τὴ Χάρη τοῦ Χριστοῦ μας, καὶ ἐκείνη πιὰ θὰ καλύψει ἐκεῖνα γιὰ τὰ ὁποῖο πρέπει νὰ μεριμνήσουμε, θὰ καλύψει καμιὰ φορὰ τὴν ἀδυναμία μας νὰ σταθοῦμε σὲ ἕναν τόπο δύσκολο, ἐπειδὴ μᾶς διώχνουν καὶ μᾶς πειράζουν. Ἐκεῖ, μετὰ ἀπὸ ὅλη αὐτὴ τὴ διαδρομή, ἡ Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος θὰ γίνει ἀρωγὸς καὶ βοηθός.
Φιλολογικὴ ἐπιμέλεια κειμένου
Ἑλένη Κονδύλη
Νὰ σταθοῦμε λίγο σὲ μιὰ πτυχὴ τῆς περικοπῆς, τὴν οὐσιαστική. Γιὰ νὰ δοῦμε πώς – μέσα στὴν ἁπλότητά της καὶ τὴν ἐνάργειά της – εἶναι πολὺ καθαρὴ γιὰ τὸ μυαλὸ καὶ γιὰ τὶς ἀκοὲς τοῦ ὁποιουδήποτε ἀνθρώπου, περικλείει την νηπτική, νὰ ποῦμε, ἀσκητικὴ μέθοδο τῆς Ἐκκλησίας μας, ποὺ ἀφορᾶ ὅλους τοὺς Χριστιανούς.
Ὁ ἴδιος ὁ Χριστός μας, ἑρμηνεύοντας τὴν παραβολή, ἔθεσε τρία στοιχεῖα τὰ ὁποῖα προσδιορίζουνε αὐτὴ τὴν ἀδυναμία νὰ καρποφορήσει αὐτὸς ὁ σπόρος ποὺ πέφτει πάνω στὴ γῆ. Εἶπε μὲ τὰ δικά Του τὰ λόγια, πὼς ἡ πρώτη αἰτία εἶναι ὁ διάβολος ποὺ «αἵρει» τὸν λόγο τοῦ σπόρου ποὺ ἔρχεται. Ἡ δεύτερη αἰτία εἶναι ποὺ δὲν ἔχει ρίζα αὐτὸς ὁ σπόρος. Καὶ ἡ τρίτη αἰτία εἶναι ποὺ ὑπάρχουν οἱ μέριμνες τοῦ βίου. Γιὰ νὰ δοῦμε τὸ κείμενο μέσα ἀπὸ αὐτὲς τὶς τρεῖς λέξεις, πολὺ πολὺ... κοντά, γιὰ νὰ καταλάβουμε πώς, καὶ μόνο αὐτὸ νὰ θυμᾶστε, θὰ ἔχετε στὸ νοῦ σας (ὅσο μπορεῖ νὰ εἶναι ὁλοκληρωμένη) την νηπτικὴ/ ἀσκητικὴ μέθοδο τῆς Ἐκκλησίας μας ποὺ ἀφορᾶ ὅλους μας, γιὰ τὴν καθημερινότητα τῆς ζωῆς μας, γιὰ τὴν προσωπική μας ἄσκηση καὶ γιὰ τὸν προσωπικό μας ἁγιασμό.
Κοιτᾶξτε τὴν πρώτη αἰτία ποὺ δίνει ὁ Χριστός μας. Λέει, ἔρχεται ὁ διάβολος, λέει, καὶ αἵρει. Νὰ θυμηθεῖτε πὼς ἡ πτώση τοῦ ἀνθρώπου ἔχει μιὰ προϋπόθεση. Ὁ ἄνθρωπος κουβεντιάζει μὲ τὸ διάβολο. Βλέπετε, εἶναι στοιχεῖο ἀφετηριακό. Γιατί κουβεντιάζει μὲ τὸ διάβολο; Γιατί δὲν μπορεῖ νὰ κουβεντιάσει οὔτε μὲ τὸ Θεὸ οὔτε μὲ τοὺς ἀνθρώπους. Ἡ ἀδυναμία νὰ προσεγγίσεις τὸν Θεό, νὰ τὸν καταλάβεις, νὰ στραφεῖς σὲ Αὐτὸν μὲ ἐμπιστοσύνη, ἢ ἡ ἀδυναμία, ἔστω, νὰ στραφεῖς στοὺς ἀνθρώπους καὶ νὰ τοὺς καταλάβεις, κλείνει τὸν δρόμο τὸν οὐσιαστικό, τὸν ἀναγωγικὸ καὶ σὲ βάζει σὲ ἕναν διάλογο – δὲν μπορεῖ νὰ γίνει ἀλλιῶς, ὁ ἄνθρωπος εἶναι πλάσμα ποὺ πάντοτε ἀνοίγεται καὶ θέλει κάπου νὰ ἀνοιχτεῖ – καὶ ἀρχίζει ἡ κουβέντα μὲ τὸν πειρασμό. Καὶ μέσα ἀπὸ αὐτὴν τὴν κουβέντα ἔρχεται μιὰ βαθιὰ ταραχὴ μέσα μας, γιατί αὐτὴ ἡ κουβέντα δὲν βγάζει πουθενά. Εἶναι σὰν νὰ προσπαθεῖς νὰ βγάλεις λύση μέσα ἀπὸ τὶς λάσπες καὶ τὶς βρομιές. Καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη αἰτία ποὺ βλέπετε. Ἡ ἀδυναμία νὰ κάνεις μιὰ ἔξοδο καὶ νὰ κουβεντιάσεις. Καὶ καταλήγεις σὲ αὐτὴ τὴ τραγωδία ποὺ ἔχει μέσα της ἀπελπισία καὶ πάρα πολὺ διχασμένες καταστάσεις.
Καὶ πάει στὸ δεύτερο ὁ Χριστός μας καὶ ὁμιλεῖ γιὰ τὴν ἀδυναμία νὰ ὑπάρχει ρίζα. Αὐτὸ ἔρχεται σὰν ἀποτέλεσμα τοῦ πρώτου: Ὅταν πιὰ δὲν μπορεῖς νὰ βγεῖς πρὸς τὰ ἔξω νὰ κουβεντιάσεις, νὰ στραφεῖς στὸν Θεὸ καὶ στοὺς ἀνθρώπους, τότε δὲν μπορεῖς πουθενὰ νὰ ριζώσεις. Δὲν μπορεῖς νὰ κάνεις νὰ κάνεις ὑπακοή, δὲν μπορεῖς νὰ σταθεῖς πουθενά, πάντοτε νομίζεις ὅτι κάτι ἄλλο εἶναι καλύτερο, κάτι παραπέρα εἶναι καλύτερο, δὲν μπορεῖς νὰ ὑπομένεις δυσκολίες καὶ εἶσαι ταραγμένος πάρα πολὺ μέσα σου καὶ λείπει ἡ ρίζα. Ὅταν τὸ φυτὸ δὲν ἔχει ρίζα, μὲ τὸν πρῶτο ἄνεμο μπορεῖ νὰ πεταχτεῖ καὶ πραγματικὰ νὰ ἐξαφανιστεῖ καὶ νὰ μὴν καρποφορήσει καὶ νὰ ἀποδώσει τους πρέποντας καρπούς. Ἔτσι γινόμαστε λοιπὸν κι ἐμεῖς γιατί ἀρχίσαμε τὴν προϋπόθεση αὐτή, μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴ λανθασμένη κουβέντα, καταλήξαμε στὴν ἔλλειψη ὑπομονῆς, ταπεινώσεως, ἐμμονῆς στὰ πράγματα, βαθιᾶς καλλιέργειάς τους (πολλοὶ τὸ ἔχουμε αὐτὸ τὸ πρᾶγμα, λαϊκοὶ καὶ μοναχοί).
Καὶ στὸ τέλος ἔρχεται ἡ ἔννοια αὐτῆς τῆς μερίμνης ποὺ εἶναι κι αὐτὴ ἀποτέλεσμα αὐτῆς τῆς ἅ-ριζης – χωρὶς ρίζα – κατάστασής μας. Ἐπειδὴ πουθενὰ δὲν μποροῦμε νὰ σταθοῦμε καὶ ἔχουμε μέσα μας ἕνα βαθὺ κενό, ἐπειδὴ νομίζουμε κάτι ἄλλο εἶναι καλύτερο, προσπαθοῦμε νὰ καλύψουμε αὐτὸ τὸ κενὸ μὲ διάφορες ἐξωτερικὲς καταστάσεις. Ἡ μέριμνα ἀπὸ ἐκεῖ κρίνεται: ποὺ δὲν εἶσαι καλυμμένος μέσα σου ἀπὸ πνευματικὲς βαθιὲς ἀναζητήσεις καὶ τροφοδοσία, καὶ προσπαθεῖς τὸ κενὸ νὰ τὸ καλύψεις μὲ ἄλλες τροφὲς καὶ μὲ ἄλλες δυνατότητες. Καὶ τότε συνεχῶς καὶ ἀενάως μεριμνᾶς, γιατί εἶναι ἀνάγκη νὰ γεμίσει τὸ μέσα σου! Ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μεριμνάει κομίζεται καὶ σπρώχνεται ἀπὸ μιὰ ἀνάγκη. Ἀλλὰ εἶναι μιὰ ἀνάγκη ποὺ τὸν ὁδηγεῖ στὸ κενὸ γιατί ἡ βαθιά του μέριμνα δὲν ὁλοκληρώθηκε. Ἀφοῦ ἄρχισε τὴν κουβέντα του μὲ τὸν διάβολο. Καὶ τότε συνεχῶς μεριμνᾶ, καὶ τότε συνεχῶς εἶναι ἄδειος, καὶ τότε συνεχῶς εἶναι κενὸς καὶ δὲν μπορεῖ νὰ δώσει ἀπαντήσεις γιὰ τὰ πράγματα τῆς ζωῆς του. Καὶ φυσικά, ἀκόμα περισσότερο, δὲν μπορεῖ νὰ δώσει ἀπαντήσεις γιὰ τὰ πράγματα τῆς ζωῆς καὶ στέκεται ὄχι μόνο καὶ ταράσει τὸν ἑαυτό του ἀλλὰ ταράσει καὶ τὸ περιβάλλον του. Καὶ ζοῦμε πιὰ ἕναν ἀπέραντο, ταραγμένο κόσμο, γιατί πάρα πολλοὶ καταλήγουνε σὲ αὐτὴ τὴν ἔλλειψη αὐτῆς τῆς «νηπτικής», ὅπως εἶπα, θεωρίας, ποὺ προτείνει ἐδῶ ὁ Χριστός μας καὶ μετὰ οἱ μεγάλοι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας μας τὴν ἀνέπτυξαν καὶ τὴν ἔκαναν κείμενα μεγάλα καὶ βίους ποὺ γέμισαν τὰ συναξάρια τῆς Ἐκκλησίας μας.
Νὰ λοιπόν, ἡ εὔληπτη, ἁπλῆ, πολὺ προσιτὴ περικοπή του Σποριὰ καὶ τοῦ Καλοῦ Σπορέως, πῶς προσδιορίζει τὴ ζωή μας. Παρακαλῶ, αὐτὰ τὰ τρία μεγέθη νὰ τὰ θυμηθεῖτε καὶ νὰ κάνετε τὴ θεραπευτικὴ στὴ ζωὴ σας πάνω, ἔχοντας ὁδηγὸ καὶ θεραπευτὴ καὶ γιατρὸ τὴν Ἐκκλησία μας, ἀλλὰ γνωρίζοντας τὴ μεθοδολογία καὶ τὸν τρόπο. Ἀρχίστε ἀπὸ τὸ πρῶτο καὶ προχωρῆστε πολὺ βαθιά, βαθιά. Καὶ τότε, ἐπειδὴ ἀνοιχτήκατε ἀκριβῶς, θὰ γεμίσει ἡ ζωή σας ἀπὸ τὴ Χάρη τοῦ Χριστοῦ μας, καὶ ἐκείνη πιὰ θὰ καλύψει ἐκεῖνα γιὰ τὰ ὁποῖο πρέπει νὰ μεριμνήσουμε, θὰ καλύψει καμιὰ φορὰ τὴν ἀδυναμία μας νὰ σταθοῦμε σὲ ἕναν τόπο δύσκολο, ἐπειδὴ μᾶς διώχνουν καὶ μᾶς πειράζουν. Ἐκεῖ, μετὰ ἀπὸ ὅλη αὐτὴ τὴ διαδρομή, ἡ Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος θὰ γίνει ἀρωγὸς καὶ βοηθός.
Φιλολογικὴ ἐπιμέλεια κειμένου
Ἑλένη Κονδύλη
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου