Ἡ θεία χάρις, τὰ ἱερὰ λείψανα καὶ τὰ προσωπικὰ ἀντικείμενα τῶν Ἁγίων

Ἡ πατερικὴ καὶ δογματικὴ θεμελίωση μιᾶς παρεξηγημένης εὐλαβείας

Γράφει ὁ Ἰωάννης Χατζηδιγενῆς, Θεολόγος

Κάθε τόσο, κυρίως στὰ μέσα κοινωνικῆς δικτυώσεως, ἐμφανίζονται διάφοροι «ἐιδικοὶ» τῆς Ὀρθοδόξου θεολογίας. Δὲν ἔχουν διαβάσει τὴν δογματική «Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως», δὲν γνωρίζουν τί ἀκριβῶς διδάσκουν οἱ Ἅγιοι Πατέρες, δὲν ἔχουν ἀσχοληθεῖ μὲ τὴν δογματικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ ἀποφαίνονται μὲ περισσὴ αὐτοπεποίθηση, ὅτι ὅποιος ἀσπάζεται μὲ εὐλάβεια μία ζακέτα τοῦ Ἁγίου Παϊσίου, ἕνα ράσο, ἕνα κομποσχοίνι ἢ κάποιο προσωπικὸ ἀντικείμενο Ἁγίου, εἶναι δήθεν «δεισιδαίμων».

Ἀσφαλῶς, ἡ εἰρωνεία εἶναι πάντοτε εὐκολότερη ἀπὸ τὴν μελέτη. Ἡ ἀνάγνωση δύο σειρῶν σὲ μία ἀνάρτηση εἶναι πιὸ ξεκούραστη ἀπὸ τὴν ἀνάγνωση δύο τόμων Πατρολογίας. Ὅμως ἡ Ὀρθόδοξη δογματικὴ δὲν γράφεται στὰ σχόλια τοῦ διαδικτύου. Ἔχει διατυπωθεῖ ἀπὸ τὴν Ἁγία Γραφή, τὴν Ἱερὰ Παράδοση, τοὺς Θεοφόρους Πατέρες καὶ τὶς Οἰκουμενικὲς Συνόδους.

1. Ἡ βιβλικὴ βάση

Ἡ πρώτη καὶ ἀδιαμφισβήτητη μαρτυρία προέρχεται ἀπὸ τὴν... Ἁγία Γραφή. Ὁ εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς γράφει: «Δυνάμεις τε οὐ τὰς τυχούσας ἐποίει ὁ Θεὸς διὰ τῶν χειρῶν Παύλου, ὥστε καὶ ἐπὶ τοὺς ἀσθενοῦντας ἐπιφέρεσθαι ἀπὸ τοῦ χρωτὸς αὐτοῦ σουδάρια ἢ σιμικίνθια, καὶ ἀπαλλάσσεσθαι ἀπ᾿ αὐτῶν τὰς νόσους, τὰ τε πνεύματα τὰ πονηρὰ ἐξέρχεσθαι ἀπ᾿ αὐτῶν.» (Πράξ. 19, 11–12)

Ἡ Ἁγία Γραφὴ διδάσκει πρώτη ὅτι ἡ θεία χάρις ἐνεργεῖ καί διὰ τῆς ὕλης, ὅταν αὐτὴ συνδέεται μὲ τοὺς φίλους τοῦ Θεοῦ. Τὸ κείμενο εἶναι σαφέστατο. Δὲν πρόκειται γιὰ λείψανα. Δὲν πρόκειται γιὰ εἰκόνες. Πρόκειται γιὰ προσωπικὰ ἀντικείμενα τοῦ Ἀποστόλου Παύλου. Ἡ θεραπεία δὲν προέρχεται ἀπὸ τὸ ὕφασμα, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν Χάρη τοῦ Θεοῦ ποὺ ἐνεργεῖ καί διὰ τοῦ ὑφάσματος. Ἡ Γραφὴ δὲν φοβᾶται νὰ τὸ πεῖ· γιατί νὰ φοβηθοῦμε ἐμεῖς;

Ἀντίστοιχα, στὶς Πράξεις (5,15), ἡ σκιὰ τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου γίνεται αἰτία θεραπείας, ἐνῶ στὴν Δ΄ Βασιλειῶν (13,21) τὰ λείψανα τοῦ Προφήτου Ἐλισαίου γίνονται ἀφορμὴ ἀναστάσεως νεκροῦ.

Ἡ βιβλικὴ θεολογία εἶναι σαφής. Δὲν σώζει ἡ ὕλη. Ὁ Θεὸς σώζει. Ἀλλὰ ὁ Θεὸς δύναται νὰ ἐνεργήσει καὶ διὰ τῆς ὕλης, ὅταν αὐτὴ συνδέεται μὲ τὴν παρουσία καὶ τὴν χάρη τῶν Ἁγίων Του.

2. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός

Ἐὰν ὑπάρχει μία πατερικὴ μαρτυρία ποὺ κλείνει κάθε συζήτηση, αὐτὴ εἶναι τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ. Στὴν δογματική «Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως», γράφει: «…διὰ γὰρ νοὸς καὶ σώματος τῷ Θεῷ προσελθόντες, καὶ νοῦν καὶ σῶμα τῆς θείας χάριτος μετέσχον· διὸ καὶ διὰ τῶν σωμάτων αὐτῶν καὶ τῶν ἱερῶν αὐτῶν λειψάνων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἱματίων αὐτῶν, ἐνεργεῖ ἡ θεία χάρις.» (PG 94, στ. 1157C–1160A)

Δὲν εἶναι δυνατόν νὰ διατυπωθεῖ σαφέστερα. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς δὲν λέγει μόνον ὅτι ἡ θεία χάρις ἐνεργεῖ διὰ τῶν λειψάνων. Προσθέτει ρητὰ: «ἀλλὰ καὶ τῶν ἱματίων αὐτῶν». Ἄρα, ὅταν ὁ πιστὸς δείχνει εὐλάβεια σὲ ἕνα προσωπικὸ ἀντικείμενο Ἁγίου, δὲν εἰσαγάγει μία νέα συνήθεια. Κινεῖται μέσα στὸ πλαίσιο τῆς Ὀρθοδόξου δογματικῆς παραδόσεως.

Ἡ διδασκαλία αὐτή δὲν ἀποτελεῖ μία μεμονωμένη γνώμη τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ. Ἀντιθέτως, ἐκφράζει τὴν κοινὴ συνείδηση τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος περιγράφει τὰ ἱερὰ λείψανα τῶν Μαρτύρων ὡς πηγὴ θείας δυνάμεως, σημειώνοντας χαρακτηριστικῶς ὅτι «ὅπου γὰρ ὀστᾶ μαρτύρων κεῖται, δαίμονες φεύγουσιν». Ἡ τιμὴ πρὸς τὰ λείψανα δὲν ἀφορᾷ ἕνα νεκρὸ σῶμα, ἀλλὰ τὴν χάρη τοῦ Θεοῦ ποὺ ἀναπαύθηκε καὶ ἐνεργεῖ δι᾿ αὐτῶν.

3. Ἡ θεολογία τῆς Ἐνανθρωπήσεως

Ἡ στάση αὐτὴ δὲν εἶναι «μαγική». Οὔτε ἀποδίδει αὐτόνομη δύναμη στὰ ὑλικὰ πράγματα. Ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία διδάσκει ὅτι ὁ ἄνθρωπος ἁγιάζεται ὁλόκληρος. Τὸ σῶμα δὲν εἶναι φυλακὴ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ «ναὸς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» (Α΄ Κορ. 6,19). Ἐὰν ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ στὸν ἄνθρωπο, τότε δὲν εἶναι παράδοξο νὰ ἐνεργεῖ καὶ διὰ τοῦ σώματός του, τῶν λειψάνων του καὶ –ὅπως ρητὰ γράφει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός– τῶν ἱματίων του.

Ἡ ἐκκλησιαστικὴ πείρα προχωρεῖ ἀκόμη περισσότερο. Δὲν περιορίζεται στὴν τιμὴ τῶν λειψάνων, ἀλλὰ μαρτυρεῖ ὅτι ἀκόμη καὶ ὁ τόπος τῆς ἀναπαύσεως τῶν Μαρτύρων θεωρεῖται ἁγιασμένος. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης, στὸν λόγο του εἰς τὸν Ἅγιο Θεόδωρο, περιγράφει ὅτι οἱ πιστοὶ θεωροῦσαν μεγάλη εὐλογία νὰ λάβουν ἀκόμη καὶ λίγη σκόνη ἀπὸ τὴν λάρνακα τοῦ Μάρτυρος, φυλάσσοντάς την ὡς πολύτιμο δῶρο, ἐνῶ ὁ ἀσπασμὸς τῶν λειψάνων λογιζόταν ὡς ἰδιαίτερη εὐλογία καὶ ἁγιασμός.

4. Ἡ τιμὴ διαβαίνει στὸ πρωτότυπο

Ὁ Μέγας Βασίλειος διατυπώνει μία ἀρχὴ ποὺ ἔγινε θεμέλιο τῆς Ὀρθοδόξου θεολογίας: «Ἡ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει.» (Περὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, 18,45· PG 32, 149C).

Ἡ ἀρχὴ αὐτὴ ἀφορᾷ τὶς εἰκόνες, ἀλλὰ ἐξηγεῖ καὶ τὸ γενικότερο πνεῦμα τῆς ἐκκλησιαστικῆς τιμῆς: ἡ τιμὴ δὲν σταματᾷ στὴν ὕλη· ἀναφέρεται στὸ πρόσωπο. Ἔτσι, ὅταν ὁ πιστὸς ἀσπάζεται μία ζακέτα Ἁγίου, δὲν λατρεύει τὸ ὕφασμα. Τιμᾷ τὸν Ἅγιο καὶ δοξάζει τὸν Θεὸ ποὺ ἐνήργησε μέσα του.

5. Ἡ συνοδικὴ παράδοση

Ἡ Ζ΄ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος δὲν εἰσήγαγε μία νέα διδασκαλία, ἀλλὰ ἐπικύρωσε τὴν πατερικὴ παράδοση περὶ τοῦ ἁγιασμοῦ τῆς ὕλης, ἡ ὁποία ἐδράζεται στὴν Ἐνανθρώπηση τοῦ Λόγου. Γι᾿ αὐτὸ καὶ οἱ Πατέρες τῆς Συνόδου ἐπικαλοῦνται τὰ βιβλικὰ παραδείγματα τῶν σουδαρίων τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, τῆς σκιᾶς τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου καὶ τῶν λειψάνων τοῦ Προφήτου Ἐλισαίου, ὡς μαρτυρίες ὅτι ὁ Θεὸς ἐνεργεῖ καί διὰ τῆς ὕλης.

6. Λίγη εἰρωνεία… μὲ μέτρο

Καὶ ἐδῶ γεννιέται ἕνα εὔλογο ἐρώτημα. Ἐὰν τὰ σουδάρια τοῦ Ἀποστόλου Παύλου θεραπεύουν, ἡ σκιὰ τοῦ Ἀποστόλου Πέτρου θεραπεύει, τὰ λείψανα τοῦ Προφήτου Ἐλισαίου ἀνασταίνουν νεκρό, καὶ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς γράφει ὅτι «καὶ διὰ τῶν ἱματίων αὐτῶν ἐνεργεῖ ἡ θεία χάρις», τότε ποιός ἀκριβῶς βρίσκεται πλησιέστερα στὴν πατερικὴ παράδοση; Ὁ πιστὸς ποὺ ἀσπάζεται μὲ εὐλάβεια μία ζακέτα τοῦ Ἁγίου Παϊσίου, γνωρίζοντας ὅτι τιμᾷ τὸν Ἅγιο καὶ ὄχι τὸ ὕφασμα; Ἢ ἐκεῖνος ποὺ γελᾷ μὲ τὴν ζακέτα, ἀγνοώντας ὅτι γελᾷ μὲ μία δογματικὴ θέση ποὺ ἔχει διατυπωθεῖ ἀπὸ τὸν κατεξοχὴν δογματολόγο τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας; Δὲν πιστεύουμε σὲ μαγείες. Δὲν ἀποδίδουμε αὐτόνομη δύναμη στὰ ἀντικείμενα. Ὁμολογοῦμε ὅτι ὁ Θεὸς δύναται νὰ ἐνεργήσει διὰ τῆς ὕλης ποὺ συνδέθηκε μὲ ἕναν ἄνθρωπο ὁ ὁποῖος ἔγινε «ναὸς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος».

Ἴσως, τελικὰ, δὲν χρειάζεται νὰ ἀπολογηθοῦν οἱ πιστοὶ γιὰ τὴν εὐλάβειά τους. Ἴσως χρειάζεται λίγη περισσότερη ταπείνωση πρὶν ἀπορρίψουμε ὡς «δεισιδαιμονία» αὐτὸ ποὺ ἡ Ἐκκλησία ἐρμηνεύει μὲ τὴν γλῶσσα τῆς Ἐνανθρωπήσεως καὶ τῆς θείας Χάριτος. Ἡ εὐλάβεια, ὅταν συνοδεύεται ἀπὸ ὀρθὴ πίστη, δὲν ἀνταγωνίζεται τὸν Θεό. Ἀντιθέτως, ὁδηγεῖ στὴν δοξολογία τοῦ Θεοῦ, «τοῦ θαυμαστοῦ ἐν τοῖς Ἁγίοις αὐτοῦ» (Ψαλμ. 67, 36).

Λοιπόν, πρὶν γελάσει κάποιος μὲ μία ζακέτα ἑνός Ἁγίου, θὰ ἦταν χρήσιμο νὰ ἀνοίξει τὴν Ἁγία Γραφή, νὰ μελετήσει τὰ συγγράμματα τῶν Ἁγίων Πατέρων, βιβλία Ὀρθοδόξου Δογματικῆς καὶ Κατηχήσεως, ὥστε νὰ γνωρίσῃ βαθύτερα τὰ τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως. Ὑπάρχει πάντοτε ἡ πιθανότητα νὰ ἀνακαλύψει ὅτι αὐτὸ ποὺ εἰρωνεύεται δὲν εἶναι μία «λαϊκὴ ὑπερβολή», ἀλλὰ μία δογματικὴ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας, διατυπωμένη ἀπὸ τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Δαμασκηνό, θεμελιωμένη στὴν Ἁγία Γραφή καὶ ἐπιβεβαιωμένη ἀπὸ τὴν πατερικὴ καὶ συνοδικὴ παράδοση.