Ὁ π. Νικόδημος Καβαρνὸς ὑπερέβη κάθε ὅριον! Ἀπὸ τὸ «Ὑπάρχω» εἰς φωνητικάς κορώνας

Ἡ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ δὲν εἶναι πεδίο προσωπικῆς προβολῆς, οὔτε οἱ ἱεροὶ ὕμνοι προσ­­φέρονται γιὰ μουσικοὺς πειραματισμοὺς καὶ ἐπιδείξεις φωνητικῶν ἱκανοτήτων. Ἡ ὀρθόδοξη ψαλτικὴ παράδοση διαθέτει συγκεκριμένο ἦθος, χαρακτῆρα καὶ προσανατολισμό. Δὲν ἀποβλέπει στὴν ψυχαγωγία τοῦ ἀκροατηρίου, ἀλλὰ στὴν προσ­ευχὴ καὶ στὴ δοξολογία τοῦ Τριαδικοῦ Θεοῦ. Δυσ­τυχῶς, ὅμως, στὴν ἐποχή μας παρατηρεῖται ὁλοένα καὶ συχνότερα μία ἀνησυχητικὴ τάση μετατροπῆς τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑμνογραφίας σὲ μουσικὸ θέαμα, προσ­αρμοσμένο στὶς ἀπαιτήσεις τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτυώσεως.
Χαρακτηριστικὴ περίπτωση ἀποτελοῦν δύο πρόσφατα σύντομα βίντεο ποὺ ἀποδίδονται στὸν γνωστὸ κληρικὸ καὶ ἑρμηνευτὴ βυζαντινῆς μουσικῆς π. Νικόδημο Καβαρνό. Σύμφωνα μὲ τὴν περιγραφὴ τοῦ περιεχομένου τους, στὸ πρῶτο ἐμφανίζεται νὰ ψάλλει τὸ «Ἐξαιρέτως τῆς Παναγίας, ἀχράντου…» χρησιμοποιώντας τὴ μελωδία τοῦ γνωστοῦ λαϊκοῦ τραγουδιοῦ «Ὑπάρχω», ποὺ ἔγινε γνωστὸ ἀπὸ τὸν Στέλιο Καζαντζίδη. Καὶ ὅλα αὐτὰ μέσα σὲ ἕνα σπήλαιο, τὸ ὁποῖο φωτίζεται μὲ ἐναλλασσόμενα χρώματα, δημιουργώντας μία ἀτμόσφαιρα ποὺ παραπέμπει περισσότερο σὲ μουσικὴ παράσταση παρὰ σὲ ἐκκλησιαστικὴ ψαλμωδία.
Ἀλήθεια, τί σχέση μπορεῖ νὰ ἔχει ἡ μελωδία ἑνὸς λαϊκοῦ τραγουδιοῦ μὲ τὴν ἱερὴ μνημόνευση τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου κατὰ τὴ Θεία Λειτουργία;... Τὸ «Ἐξαιρέτως τῆς Παναγίας…» δὲν ἀποτελεῖ ἕνα αὐτοτελὲς τραγούδι, τὸ ὁποῖο μπορεῖ νὰ προσαρμόζεται ἀδιακρίτως σὲ ὁποιαδήποτε μουσικὴ σύνθεση. Ἐντάσσεται στὸν λειτουργικὸ λόγο τῆς Ἐκκλησίας καὶ συνδέεται μὲ τὴν τιμητικὴ μνημόνευση τῆς Θεοτόκου μετὰ τὸν καθαγιασμὸ τῶν Τιμίων Δώρων. Ἡ ἀποκοπή του ἀπὸ τὸ λειτουργικὸ περιβάλλον καὶ ἡ προσαρμογή του σὲ μία τόσο ἀναγνωρίσιμη κοσμικὴ μελωδία γεννοῦν σοβαρὸ προβληματισμό.

Καὶ δὲν πρόκειται γιὰ ζήτημα ἀντιπαραθέσεως μεταξὺ βυζαντινῆς καὶ λαϊκῆς μουσικῆς. Τὸ λαϊκὸ τραγούδι ἔχει τὴ δική του θέση στὴν πολιτιστικὴ ζωὴ καὶ δὲν χρειάζεται νὰ περιφρονεῖται. Ἄλλο, ὅμως, ἡ κοσμικὴ μουσικὴ δημιουργία καὶ ἄλλο ἡ λειτουργικὴ ὑμνογραφία. Ἡ διάκριση αὐτὴ δὲν εἶναι λεπτομέρεια, ἀλλὰ συνδέεται μὲ τὸν ἴδιο τὸν χαρακτῆρα τῆς ἐκκλησιαστικῆς λατρείας.

Ἀκόμη μεγαλύτερο προβληματισμὸ προκαλεῖ τὸ δεύτερο βίντεο. Σὲ αὐτό, κατὰ τὴν περιγραφὴ ποὺ ἔχουμε, ὁ π. Νικόδημος ἑρμηνεύει τὴν ἐπίκληση «Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς» μὲ μουσικὴ ὑπόκρουση, ἐνῶ στὴ συνέχεια ἀνεβαίνει μία ὀκτάβα, καταφεύγοντας σὲ ἐντυπωσιακὲς φωνητικὲς κορῶνες.

Ἐδῶ ἀνακύπτει ἕνα ἐρώτημα: Ποιός εἶναι τελικὰ ὁ σκοπὸς τῆς ψαλμωδίας; Νὰ στραφεῖ ἡ προσοχὴ τοῦ πιστοῦ στὴν Παναγία ἢ νὰ θαυμάσει τὴ φωνὴ τοῦ ἑρμηνευτῆ; Τὸ «Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς» ἀποτελεῖ μία λιτὴ καὶ βαθύτατα κατανυκτικὴ προσευχή. Ὁ πιστὸς ἐπικαλεῖται τὴν πρεσβεία τῆς Θεοτόκου καὶ ζητεῖ τὴ βοήθειά της. Δὲν πρόκειται γιὰ ἀφορμὴ ἐπιδείξεως φωνητικῆς δεξιοτεχνίας.

Βεβαίως, ἡ βυζαντινὴ μουσικὴ γνωρίζει περίτεχνες μελωδικὲς ἀναπτύξεις, ὑψηλὲς φωνητικὲς περιοχὲς καὶ ἐκτεταμένα μελίσματα. Κανεὶς δὲν ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ψαλμωδία πρέπει νὰ περιορίζεται σὲ μία μονότονη ἀπαγγελία. Ὡστόσο, ἡ μουσικὴ δεξιοτεχνία ὀφείλει νὰ ὑπηρετεῖ τὸν ἱερὸ λόγο καὶ ὄχι νὰ τὸν ὑποτάσσει στὴν ἐντύπωση ποὺ προκαλεῖ ἡ φωνὴ τοῦ ψάλτη. Ὅταν ἡ προσευχὴ μετατρέπεται σὲ ἀφορμὴ φωνητικοῦ ἐντυπωσιασμοῦ, τότε ἀνατρέπεται ἡ ἱεράρχηση μεταξὺ λόγου καὶ μουσικῆς.

Τὸ πρόβλημα γίνεται σοβαρότερο, ἐπειδὴ ὁ π. Νικόδημος δὲν εἶναι ἕνας ἁπλὸς τραγουδιστής, ἀλλὰ κληρικὸς τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἡ ἱερατικὴ του ἰδιότητα συνεπάγεται αὐξημένη εὐθύνη ὡς πρὸς τὸν τρόπο παρουσιάσεως τῶν ἱερῶν ὕμνων. Ἡ δημοσιότητα καὶ ἡ μεγάλη ἀπήχηση ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχουν τέτοιες μουσικὲς ἐκτελέσεις δὲν ἀποτελοῦν κριτήριο ἐκκλησιαστικῆς ὀρθότητας.

Ἡ σύγχρονη λογικὴ τῶν σύντομων βίντεο, τῶν προβολῶν καὶ τῶν διαδικτυακῶν ἀντιδράσεων εὐνοεῖ τὸν ἐντυπωσιασμό. Ὁ ἱερὸς ὕμνος κινδυνεύει ἔτσι νὰ ἀξιολογεῖται ὄχι ἀπὸ τὸ θεολογικό του περιεχόμενο καὶ τὸ προσ­ευχητικό του ἦθος, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ πόσο πρωτότυπη ἢ θεαματικὴ εἶναι ἡ ἐκτέλεσή του. Ἀκριβῶς ἐδῶ βρίσκεται ὁ κίνδυνος: νὰ ἀντιμετωπίζεται ἡ ἐκκλησιαστικὴ παράδοση ὡς ὑλικὸ πρὸς καλλιτεχνικὴ ἀξιοποίηση καὶ διαδικτυακὴ κατανάλωση.

Δὲν χρειάζεται νὰ ἀμφισβητήσουμε τὶς μουσικὲς γνώσεις ἢ τὶς φωνητικὲς δυνατότητες τοῦ π. Νικοδήμου. Οὔτε μποροῦμε νὰ γνωρίζουμε τὰ προσωπικά του κίνητρα. Ἡ κριτικὴ ἀφορᾶ τὶς συγκεκριμένες ἐπιλογές, ἐφόσον τὰ βίντεο ἔχουν πράγματι τὸ περιεχόμενο ποὺ περιγράφεται. Ἡ Ἐκκλησία δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ ἕνα ἀκόμη χῶρο μουσικοῦ ἐντυπωσιασμοῦ. Ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ ψάλτες καὶ κληρικοὺς ποὺ θὰ διαφυλάσσουν τὸ ἦθος τῆς λατρείας της.

Ἀρκετὰ πλέον μὲ τὴ μετατροπὴ τῶν ἱερῶν ὕμνων σὲ μουσικὰ θεάματα! Ἡ Παναγία δὲν ὑμνεῖται περισσότερο, ἐπειδὴ ἕνας ἑρμηνευτὴς ἀνεβαίνει μία ὀκτάβα, οὔτε τιμᾶται περισσότερο, ἐπειδὴ ἡ ἱερὴ μνημόνευσή της ἐπενδύεται μὲ τὴ μελωδία ἑνὸς δημοφιλοῦς τραγουδιοῦ. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ψαλμωδία δὲν εἶναι συναυλία, ὁ ψάλτης δὲν εἶναι πρωταγωνιστὴς καὶ ἡ προσευχὴ δὲν εἶναι θέαμα.

ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ

πηγή: orthodoxostypos.gr