Ἡ ἐλευθερία τοῦ προσώπου στὸν ψηφιακὸ πολιτισμό
Τὸ ἀνθρώπινο αὐτεξούσιο ἐνώπιον τῶν σύγχρονων προκλήσεων
Εἰσήγηση στὴν θεολογικὴ ἡμερίδα μὲ θέμα: "Ἐλευθερία: Δικαίωμα, Δῶρο ἢ Εὐθύνη;", Σύλλογος Θεολόγων "Μέθεξις"
Τὸ ἀνθρώπινο αὐτεξούσιο ἐνώπιον τῶν σύγχρονων προκλήσεων
Εἰσήγηση στὴν θεολογικὴ ἡμερίδα μὲ θέμα: "Ἐλευθερία: Δικαίωμα, Δῶρο ἢ Εὐθύνη;", Σύλλογος Θεολόγων "Μέθεξις"
Εἰσαγωγή — Τό πραγματικό ἐρώτημα
Ὅταν μιλοῦμε γιὰ τὴν ψηφιακὴ ἐποχή, ἡ συζήτηση συνήθως περιορίζεται στὰ ὀφέλη ἢ στοὺς κινδύνους τῆς τεχνολογίας. Μᾶς λένε ὅτι ἡ τεχνολογία εἶναι οὐδέτερη καὶ ὅτι ὅλα ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴ χρήση της. Ἡ διαπίστωση αὐτὴ εἶναι ἐν μέρει σωστή, ἀλλὰ δὲν εἶναι πλέον ἀρκετή. Διότι σήμερα δὲν ἔχουμε ἁπλῶς νέα ἐργαλεῖα στὰ χέρια μας. Διαμορφώνεται σταδιακὰ ἕνα ὁλόκληρο περιβάλλον ζωῆς: ἕνα σύστημα μέσα στὸ ὁποῖο ἐργαζόμαστε, συναλλασσόμαστε, ἐνημερωνόμαστε, ἐπικοινωνοῦμε, ἀποδεικνύουμε ποιοί εἴμαστε καὶ ἀσκοῦμε τὰ δικαιώματά μας.
Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα, ἑπομένως, δὲν εἶναι ἂν θὰ χρησιμοποιήσουμε ἢ ὄχι τὴν τεχνολογία. Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα εἶναι ποιός θὰ ὑπηρετεῖ ποιόν. Θὰ ὑπηρετεῖ τὸ ψηφιακὸ σύστημα τὸν ἄνθρωπο ἢ θὰ ὑποχρεώνεται ὁ ἄνθρωπος νὰ προσαρμόζεται στὶς ἀπαιτήσεις τοῦ συστήματος; Θὰ παραμένει πρόσωπο, μοναδικὸ... καὶ ἀνεπανάληπτο, ἢ θὰ μετατρέπεται σὲ σύνολο δεδομένων, σὲ ψηφιακὸ προφίλ, σὲ προβλέψιμη συμπεριφορά; Καὶ ἀκόμη βαθύτερα: θὰ ἐξακολουθεῖ νὰ μπορεῖ νὰ λέει ἐλεύθερα «ναὶ» καὶ «ὄχι», νὰ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνη τῆς ἐπιλογῆς του καὶ νὰ ἀκολουθεῖ τὴ συνείδησή του, ἀκόμη καὶ ὅταν αὐτὴ ἀντιστέκεται στὴν ἐπιβαλλόμενη κανονικότητα;
Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀνθρωπολογικὸ καὶ πνευματικὸ πρόβλημα τοῦ ψηφιακοῦ πολιτισμοῦ. Δὲν εἶναι μία τεχνικὴ διαφορὰ γιὰ κάρτες, ἀριθμοὺς καὶ ἐφαρμογές. Εἶναι ἐρώτημα γιὰ τὸ ποιός εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ σὲ ποιόν ἀνήκει ἡ ἐλευθερία του.
Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα, ἑπομένως, δὲν εἶναι ἂν θὰ χρησιμοποιήσουμε ἢ ὄχι τὴν τεχνολογία. Τὸ κρίσιμο ἐρώτημα εἶναι ποιός θὰ ὑπηρετεῖ ποιόν. Θὰ ὑπηρετεῖ τὸ ψηφιακὸ σύστημα τὸν ἄνθρωπο ἢ θὰ ὑποχρεώνεται ὁ ἄνθρωπος νὰ προσαρμόζεται στὶς ἀπαιτήσεις τοῦ συστήματος; Θὰ παραμένει πρόσωπο, μοναδικὸ... καὶ ἀνεπανάληπτο, ἢ θὰ μετατρέπεται σὲ σύνολο δεδομένων, σὲ ψηφιακὸ προφίλ, σὲ προβλέψιμη συμπεριφορά; Καὶ ἀκόμη βαθύτερα: θὰ ἐξακολουθεῖ νὰ μπορεῖ νὰ λέει ἐλεύθερα «ναὶ» καὶ «ὄχι», νὰ ἀναλαμβάνει τὴν εὐθύνη τῆς ἐπιλογῆς του καὶ νὰ ἀκολουθεῖ τὴ συνείδησή του, ἀκόμη καὶ ὅταν αὐτὴ ἀντιστέκεται στὴν ἐπιβαλλόμενη κανονικότητα;
Αὐτὸ εἶναι τὸ ἀνθρωπολογικὸ καὶ πνευματικὸ πρόβλημα τοῦ ψηφιακοῦ πολιτισμοῦ. Δὲν εἶναι μία τεχνικὴ διαφορὰ γιὰ κάρτες, ἀριθμοὺς καὶ ἐφαρμογές. Εἶναι ἐρώτημα γιὰ τὸ ποιός εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ σὲ ποιόν ἀνήκει ἡ ἐλευθερία του.
2. Ἀπὸ τὸ ἐργαλεῖο στὸ περιβάλλον διαμορφώσεως
Ἡ τεχνολογία ὑπηρέτησε πολλὲς φορὲς τὸν ἄνθρωπο καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ τὸ πράττει. Ἡ ἄμεση ἐπικοινωνία, ἡ πρόσβαση στὴ γνώση, οἱ ἰατρικὲς ἐφαρμογές, ἡ διευκόλυνση τοῦ ἀναπήρου ἢ τοῦ ἀπομακρυσμένου πολίτη εἶναι πραγματικὰ ἀγαθά. Ἡ Ἐκκλησία δὲν ἔχει λόγο νὰ τὰ ἀρνηθεῖ. Ἡ ἄκριτη ἀπόρριψη κάθε τεχνολογικῆς προόδου θὰ ἦταν ἐξίσου ρηχὴ μὲ τὴν ἄκριτη ἀποθέωσή της.
Ὡστόσο, τὸ ψηφιακὸ μέσο ἔχει μία ἰδιαιτερότητα. Δὲν ἐκτελεῖ μόνο τὴν ἐντολή μας· καταγράφει τὴ συμπεριφορά μας. Μαθαίνει τὶς προτιμήσεις μας, συσχετίζει τὶς κινήσεις μας, προβλέπει τὴν ἑπόμενη ἐνέργειά μας καί, ὁλοένα συχνότερα, διαμορφώνει τὸ πεδίο μέσα στὸ ὁποῖο θὰ ἐπιλέξουμε. Ἡ πλατφόρμα δὲν μᾶς δείχνει ἁπλῶς πληροφορίες. Ἐπιλέγει ποιές πληροφορίες θὰ δοῦμε, μὲ ποιά σειρά, πόσο συχνὰ καὶ μὲ ποιό συναισθηματικὸ φορτίο. Ὁ ἀλγόριθμος δὲν ἀπαγορεύει πάντοτε. Πολὺ ἀποτελεσματικότερα, ὠθεῖ, ἀποθαρρύνει, ἀνταμείβει, ἀποκρύπτει ἢ ἐπαναλαμβάνει.
Ἔτσι περνοῦμε ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ ἐπιβολὴ στὴν ἀθέατη καθοδήγηση. Ὁ παλαιὸς καταναγκασμὸς ἔλεγε: «θὰ κάνεις αὐτό». Ὁ ψηφιακὸς καταναγκασμὸς μπορεῖ νὰ ὀργανώνει τὸ περιβάλλον ἔτσι ὥστε νὰ πιστεύουμε ὅτι ἐπιλέξαμε μόνοι μας αὐτὸ ποὺ κάποιος ἄλλος εἶχε ἤδη καταστήσει πιθανότερο. Ἡ ἐλευθερία δὲν καταργεῖται θεαματικὰ· ἀτροφεῖ ἀθόρυβα.
Ἡ ἐξάρτηση αὐτὴ ἐντείνεται ὅταν ἡ πρόσβαση σὲ βασικὰ ἀγαθὰ συνδέεται μὲ μία μοναδικὴ ψηφιακὴ πύλη: μὲ ἕναν καθολικὸ ἀναγνωριστικὸ ἀριθμό, μὲ μία ἠλεκτρονικὴ ταυτότητα, μὲ ἕνα πορτοφόλι ἐφαρμογῶν, μὲ βιομετρικὴ ἐπαλήθευση ἢ μὲ μία ἀλγοριθμικὴ ἀξιολόγηση. Τότε ἡ ἄρνηση δὲν ἔχει μόνο τὸ κόστος τῆς ταλαιπωρίας. Μπορεῖ νὰ συνεπάγεται ἀδυναμία συναλλαγῆς, μετακινήσεως, ἐργασίας ἢ προσβάσεως σὲ ὑπηρεσίες. Μία ἐπιλογὴ ποὺ συνοδεύεται ἀπὸ κοινωνικὸ ἀποκλεισμὸ δὲν εἶναι πραγματικὰ ἐλεύθερη ἐπιλογή.
Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀρκετὸ νὰ μᾶς λέγουν ὅτι ἡ ψηφιακὴ διαδικασία εἶναι ἀσφαλὴς ἢ βολική. Πρέπει νὰ ἐρωτοῦμε: εἶναι προαιρετική; Ὑπάρχει ἰσότιμη ἀναλογικὴ ἐναλλακτική; Μπορεῖ ὁ πολίτης νὰ ἀρνηθεῖ χωρὶς νὰ τιμωρηθεῖ; Ποιός ἐλέγχει τὴ διασύνδεση τῶν δεδομένων; Μπορεῖ μία ἀλγοριθμικὴ ἀπόφαση νὰ ἐπανεξεταστεῖ ἀπὸ ἄνθρωπο; Ἐὰν αὐτὰ δὲν κατοχυρώνονται, ἡ εὐκολία μετατρέπεται σταδιακὰ σὲ ἐξάρτηση καὶ ἡ ἐξάρτηση σὲ μέσο ἐξουσίας.
Ὡστόσο, τὸ ψηφιακὸ μέσο ἔχει μία ἰδιαιτερότητα. Δὲν ἐκτελεῖ μόνο τὴν ἐντολή μας· καταγράφει τὴ συμπεριφορά μας. Μαθαίνει τὶς προτιμήσεις μας, συσχετίζει τὶς κινήσεις μας, προβλέπει τὴν ἑπόμενη ἐνέργειά μας καί, ὁλοένα συχνότερα, διαμορφώνει τὸ πεδίο μέσα στὸ ὁποῖο θὰ ἐπιλέξουμε. Ἡ πλατφόρμα δὲν μᾶς δείχνει ἁπλῶς πληροφορίες. Ἐπιλέγει ποιές πληροφορίες θὰ δοῦμε, μὲ ποιά σειρά, πόσο συχνὰ καὶ μὲ ποιό συναισθηματικὸ φορτίο. Ὁ ἀλγόριθμος δὲν ἀπαγορεύει πάντοτε. Πολὺ ἀποτελεσματικότερα, ὠθεῖ, ἀποθαρρύνει, ἀνταμείβει, ἀποκρύπτει ἢ ἐπαναλαμβάνει.
Ἔτσι περνοῦμε ἀπὸ τὴν ἐξωτερικὴ ἐπιβολὴ στὴν ἀθέατη καθοδήγηση. Ὁ παλαιὸς καταναγκασμὸς ἔλεγε: «θὰ κάνεις αὐτό». Ὁ ψηφιακὸς καταναγκασμὸς μπορεῖ νὰ ὀργανώνει τὸ περιβάλλον ἔτσι ὥστε νὰ πιστεύουμε ὅτι ἐπιλέξαμε μόνοι μας αὐτὸ ποὺ κάποιος ἄλλος εἶχε ἤδη καταστήσει πιθανότερο. Ἡ ἐλευθερία δὲν καταργεῖται θεαματικὰ· ἀτροφεῖ ἀθόρυβα.
Ἡ ἐξάρτηση αὐτὴ ἐντείνεται ὅταν ἡ πρόσβαση σὲ βασικὰ ἀγαθὰ συνδέεται μὲ μία μοναδικὴ ψηφιακὴ πύλη: μὲ ἕναν καθολικὸ ἀναγνωριστικὸ ἀριθμό, μὲ μία ἠλεκτρονικὴ ταυτότητα, μὲ ἕνα πορτοφόλι ἐφαρμογῶν, μὲ βιομετρικὴ ἐπαλήθευση ἢ μὲ μία ἀλγοριθμικὴ ἀξιολόγηση. Τότε ἡ ἄρνηση δὲν ἔχει μόνο τὸ κόστος τῆς ταλαιπωρίας. Μπορεῖ νὰ συνεπάγεται ἀδυναμία συναλλαγῆς, μετακινήσεως, ἐργασίας ἢ προσβάσεως σὲ ὑπηρεσίες. Μία ἐπιλογὴ ποὺ συνοδεύεται ἀπὸ κοινωνικὸ ἀποκλεισμὸ δὲν εἶναι πραγματικὰ ἐλεύθερη ἐπιλογή.
Δὲν εἶναι λοιπὸν ἀρκετὸ νὰ μᾶς λέγουν ὅτι ἡ ψηφιακὴ διαδικασία εἶναι ἀσφαλὴς ἢ βολική. Πρέπει νὰ ἐρωτοῦμε: εἶναι προαιρετική; Ὑπάρχει ἰσότιμη ἀναλογικὴ ἐναλλακτική; Μπορεῖ ὁ πολίτης νὰ ἀρνηθεῖ χωρὶς νὰ τιμωρηθεῖ; Ποιός ἐλέγχει τὴ διασύνδεση τῶν δεδομένων; Μπορεῖ μία ἀλγοριθμικὴ ἀπόφαση νὰ ἐπανεξεταστεῖ ἀπὸ ἄνθρωπο; Ἐὰν αὐτὰ δὲν κατοχυρώνονται, ἡ εὐκολία μετατρέπεται σταδιακὰ σὲ ἐξάρτηση καὶ ἡ ἐξάρτηση σὲ μέσο ἐξουσίας.
3. Τὸ ἀνθρώπινο καὶ γνωστικὸ πεδίο ὡς πεδίο ἐπιχειρήσεων
Σὲ αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ σημεῖο ἡ συζήτηση γιὰ τὸν λεγόμενο «γνωστικὸ πόλεμο» ἀποκτᾶ ἰδιαίτερη σημασία. Δὲν χρειάζεται νὰ καταφύγουμε σὲ θεωρίες συνωμοσίας. Ἀρκεῖ νὰ διαβάσουμε τὰ ἴδια τὰ δημοσιευμένα κείμενα καὶ τὶς ἐπίσημες σελίδες τῆς Συμμαχικῆς Διοίκησης Μετασχηματισμοῦ τοῦ ΝΑΤΟ.
Στὰ κείμενα αὐτὰ ὁ γνωστικὸς πόλεμος περιγράφεται ὡς σύνολο δραστηριοτήτων πού, σὲ συντονισμὸ μὲ ἄλλα μέσα ἰσχύος, ἀποβλέπουν στὸ νὰ ἐπηρεάσουν στάσεις καὶ συμπεριφορές, ἐπηρεάζοντας, προστατεύοντας ἢ διαταράσσοντας τὴ νόηση ἀτόμων καὶ ὁμάδων, ὥστε νὰ ἀποκτηθεῖ πλεονέκτημα. Ἡ Συμμαχικὴ Διοίκηση Μετασχηματισμοῦ διαχειρίζεται ἤδη ἕνα "Cognitive Warfare Exploratory Concept" (=Ἐρευνητικὴ Ἰδέα Γνωστικοῦ Πολέμου), ἐνταγμένο στὴν εὐρύτερη ἀτζέντα ἀναπτύξεως τοῦ πολέμου. Σὲ σχετικὲς μελέτες τοῦ Innovation Hub (=κόμβος καινοτομίας) προτάθηκε μάλιστα νὰ θεωρηθεῖ τὸ "Human Domain", τὸ ἀνθρώπινο πεδίο, ὡς ἕκτος τομέας ἐπιχειρήσεων, δίπλα στὴ γῆ, τὴ θάλασσα, τὸν ἀέρα, τὸ διάστημα καὶ τὸν κυβερνοχῶρο.
Ἐδῶ ἀπαιτεῖται ἀκρίβεια. Τὸ ΝΑΤΟ δὲν ἔχει ἀνακηρύξει ἐπισήμως καὶ ὁριστικὰ τὸν ἀνθρώπινο νοῦ ὡς ἕκτο ἐπιχειρησιακὸ τομέα. Πρόκειται γιὰ πρόταση καὶ γιὰ ἐξελισσόμενη ἐννοιολογικὴ ἐπεξεργασία. Ὅμως ἡ ἴδια ἡ πρόταση εἶναι ἀποκαλυπτικὴ τῆς κατευθύνσεως. Σὲ μελέτη τοῦ 2020 τὸ ἀνθρώπινο πεδίο ὁρίζεται, δοκιμαστικά, ὡς ἡ σφαῖρα μέσα στὴν ὁποία σχεδιάζονται καὶ ἐφαρμόζονται στρατηγικὲς ποὺ στοχεύουν τὶς γνωστικὲς ἱκανότητες ἀτόμων ἢ κοινοτήτων, ἰδίως μὲ ψηφιακὰ ἐργαλεῖα, ὥστε νὰ ἐπηρεάζουν τὴν ἀντίληψη καὶ τὴ συλλογιστική τους καὶ νὰ ἀποκτοῦν ἔλεγχο στοὺς μοχλοὺς λήψεως ἀποφάσεων, ἀντιλήψεως καὶ συμπεριφορᾶς.
Ἡ ἐπίσημη αἰτιολόγηση εἶναι κυρίως ἀμυντική: οἱ ἀντίπαλοι χρησιμοποιοῦν παραπληροφόρηση, ψυχολογικὲς ἐπιχειρήσεις, κοινωνικὴ μηχανική, δεδομένα καὶ τεχνητὴ νοημοσύνη γιὰ νὰ διαβρώσουν τὴν ἐμπιστοσύνη, νὰ πολώσουν τὶς κοινωνίες καὶ νὰ ἐπηρεάσουν ἀποφάσεις. Ἡ ἀπειλὴ εἶναι πραγματική. Ἡ προπαγάνδα εἶναι παλαιὰ ὅσο καὶ ὁ πόλεμος, ἀλλὰ ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία της δίνει πρωτοφανῆ ἀκρίβεια, ταχύτητα, ἐξατομίκευση καὶ κλίμακα.
Τὸ θεμελιῶδες, ὅμως, ἐρώτημα παραμένει: ὅταν γιὰ νὰ ἀμυνθεῖς ἀπέναντι στὴ χειραγώγηση ἀναπτύσσεις καὶ ἐσὺ ἱκανότητες χαρτογραφήσεως, προβλέψεως καὶ ἐπηρεασμοῦ τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς, ποιός ἐγγυᾶται ὅτι οἱ δυνατότητες αὐτὲς θὰ μείνουν μόνο ἀπέναντι σὲ ἕναν ἐξωτερικὸ ἀντίπαλο; Ποῦ τελειώνει ἡ προστασία τῆς κοινωνίας καὶ ποῦ ἀρχίζει ἡ διαχείριση τῆς κοινωνίας; Ποιός ὁρίζει ποιά πληροφορία εἶναι ἐπικίνδυνη, ποιά ἀντίδραση εἶναι "ἀνθεκτικὴ" καὶ ποιά γνώμη θεωρεῖται προϊὸν ἐχθρικῆς ἐπιρροῆς;
Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ὅτι ἕνας διεθνὴς ὀργανισμὸς σὰν τὸ ΝΑΤΟ μελετᾶ τὶς νέες μορφὲς πολέμου. Θὰ ἦταν ἀφελὲς νὰ μὴν τὶς μελετᾶ. Τὸ πρόβλημα γεννιέται ὅταν ἡ ἴδια ἡ ἀνθρώπινη συνείδηση ἀντιμετωπίζεται μὲ τὴ γλῶσσα τοῦ ἐπιχειρησιακοῦ πεδίου, ὅταν ἡ σκέψη γίνεται στόχος, ἡ συγκίνηση μετατρέπεται σὲ δεδομένο, ἡ συμπεριφορὰ σὲ ἐπιδιωκόμενο ἀποτέλεσμα καὶ ὁ πολίτης σὲ "ἀκροατήριο" ποὺ πρέπει νὰ διαμορφωθεῖ.
Καὶ ἐδῶ συναντῶνται ὁ γνωστικὸς πόλεμος μὲ τὴν καθημερινὴ ψηφιακὴ οἰκονομία. Οἱ ἴδιες τεχνικὲς (συλλογὴ δεδομένων, ψυχομετρικὴ ἀνάλυση, ἐξατομικευμένα μηνύματα, ἐκμετάλλευση ταυτότητας καὶ συναισθήματος, τεχνητὴ νοημοσύνη) μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν γιὰ διαφήμιση, πολιτικὴ ἐπικοινωνία, δημόσια πολιτικὴ ἢ στρατιωτικὴ ἐπιρροή. Διαφέρουν οἱ σκοποί, ἀλλὰ ἡ ὑποδομὴ εἶναι συγγενής: γιὰ νὰ ἐπηρεάσεις ἀποτελεσματικὰ ἕναν ἄνθρωπο, πρέπει προηγουμένως νὰ τὸν καταστήσεις μετρήσιμο καὶ προβλέψιμο.
Ἡ βαθύτερη ἀπειλή, ἑπομένως, δὲν εἶναι μόνον ἡ παρακολούθηση ὅσων κάνουμε. Εἶναι ἡ φιλοδοξία νὰ προβλέπονται καὶ νὰ διαμορφώνονται ὅσα πρόκειται νὰ θελήσουμε. Ἀπὸ τὸν ἔλεγχο τῆς πληροφορίας περνοῦμε στὸν ἔλεγχο τῆς προσοχῆς· ἀπὸ τὸν ἔλεγχο τῆς προσοχῆς στὴ διαμόρφωση τῆς ἐπιθυμίας· καὶ ἀπὸ τὴ διαμόρφωση τῆς ἐπιθυμίας στὴν καθοδήγηση τῆς ἀποφάσεως. Ἐκεῖ ἀκριβῶς ἀγγίζεται ὁ πυρῆνας τοῦ αὐτεξουσίου.
Στὰ κείμενα αὐτὰ ὁ γνωστικὸς πόλεμος περιγράφεται ὡς σύνολο δραστηριοτήτων πού, σὲ συντονισμὸ μὲ ἄλλα μέσα ἰσχύος, ἀποβλέπουν στὸ νὰ ἐπηρεάσουν στάσεις καὶ συμπεριφορές, ἐπηρεάζοντας, προστατεύοντας ἢ διαταράσσοντας τὴ νόηση ἀτόμων καὶ ὁμάδων, ὥστε νὰ ἀποκτηθεῖ πλεονέκτημα. Ἡ Συμμαχικὴ Διοίκηση Μετασχηματισμοῦ διαχειρίζεται ἤδη ἕνα "Cognitive Warfare Exploratory Concept" (=Ἐρευνητικὴ Ἰδέα Γνωστικοῦ Πολέμου), ἐνταγμένο στὴν εὐρύτερη ἀτζέντα ἀναπτύξεως τοῦ πολέμου. Σὲ σχετικὲς μελέτες τοῦ Innovation Hub (=κόμβος καινοτομίας) προτάθηκε μάλιστα νὰ θεωρηθεῖ τὸ "Human Domain", τὸ ἀνθρώπινο πεδίο, ὡς ἕκτος τομέας ἐπιχειρήσεων, δίπλα στὴ γῆ, τὴ θάλασσα, τὸν ἀέρα, τὸ διάστημα καὶ τὸν κυβερνοχῶρο.
Ἐδῶ ἀπαιτεῖται ἀκρίβεια. Τὸ ΝΑΤΟ δὲν ἔχει ἀνακηρύξει ἐπισήμως καὶ ὁριστικὰ τὸν ἀνθρώπινο νοῦ ὡς ἕκτο ἐπιχειρησιακὸ τομέα. Πρόκειται γιὰ πρόταση καὶ γιὰ ἐξελισσόμενη ἐννοιολογικὴ ἐπεξεργασία. Ὅμως ἡ ἴδια ἡ πρόταση εἶναι ἀποκαλυπτικὴ τῆς κατευθύνσεως. Σὲ μελέτη τοῦ 2020 τὸ ἀνθρώπινο πεδίο ὁρίζεται, δοκιμαστικά, ὡς ἡ σφαῖρα μέσα στὴν ὁποία σχεδιάζονται καὶ ἐφαρμόζονται στρατηγικὲς ποὺ στοχεύουν τὶς γνωστικὲς ἱκανότητες ἀτόμων ἢ κοινοτήτων, ἰδίως μὲ ψηφιακὰ ἐργαλεῖα, ὥστε νὰ ἐπηρεάζουν τὴν ἀντίληψη καὶ τὴ συλλογιστική τους καὶ νὰ ἀποκτοῦν ἔλεγχο στοὺς μοχλοὺς λήψεως ἀποφάσεων, ἀντιλήψεως καὶ συμπεριφορᾶς.
Ἡ ἐπίσημη αἰτιολόγηση εἶναι κυρίως ἀμυντική: οἱ ἀντίπαλοι χρησιμοποιοῦν παραπληροφόρηση, ψυχολογικὲς ἐπιχειρήσεις, κοινωνικὴ μηχανική, δεδομένα καὶ τεχνητὴ νοημοσύνη γιὰ νὰ διαβρώσουν τὴν ἐμπιστοσύνη, νὰ πολώσουν τὶς κοινωνίες καὶ νὰ ἐπηρεάσουν ἀποφάσεις. Ἡ ἀπειλὴ εἶναι πραγματική. Ἡ προπαγάνδα εἶναι παλαιὰ ὅσο καὶ ὁ πόλεμος, ἀλλὰ ἡ ψηφιακὴ τεχνολογία της δίνει πρωτοφανῆ ἀκρίβεια, ταχύτητα, ἐξατομίκευση καὶ κλίμακα.
Τὸ θεμελιῶδες, ὅμως, ἐρώτημα παραμένει: ὅταν γιὰ νὰ ἀμυνθεῖς ἀπέναντι στὴ χειραγώγηση ἀναπτύσσεις καὶ ἐσὺ ἱκανότητες χαρτογραφήσεως, προβλέψεως καὶ ἐπηρεασμοῦ τῆς ἀνθρώπινης συμπεριφορᾶς, ποιός ἐγγυᾶται ὅτι οἱ δυνατότητες αὐτὲς θὰ μείνουν μόνο ἀπέναντι σὲ ἕναν ἐξωτερικὸ ἀντίπαλο; Ποῦ τελειώνει ἡ προστασία τῆς κοινωνίας καὶ ποῦ ἀρχίζει ἡ διαχείριση τῆς κοινωνίας; Ποιός ὁρίζει ποιά πληροφορία εἶναι ἐπικίνδυνη, ποιά ἀντίδραση εἶναι "ἀνθεκτικὴ" καὶ ποιά γνώμη θεωρεῖται προϊὸν ἐχθρικῆς ἐπιρροῆς;
Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι ὅτι ἕνας διεθνὴς ὀργανισμὸς σὰν τὸ ΝΑΤΟ μελετᾶ τὶς νέες μορφὲς πολέμου. Θὰ ἦταν ἀφελὲς νὰ μὴν τὶς μελετᾶ. Τὸ πρόβλημα γεννιέται ὅταν ἡ ἴδια ἡ ἀνθρώπινη συνείδηση ἀντιμετωπίζεται μὲ τὴ γλῶσσα τοῦ ἐπιχειρησιακοῦ πεδίου, ὅταν ἡ σκέψη γίνεται στόχος, ἡ συγκίνηση μετατρέπεται σὲ δεδομένο, ἡ συμπεριφορὰ σὲ ἐπιδιωκόμενο ἀποτέλεσμα καὶ ὁ πολίτης σὲ "ἀκροατήριο" ποὺ πρέπει νὰ διαμορφωθεῖ.
Καὶ ἐδῶ συναντῶνται ὁ γνωστικὸς πόλεμος μὲ τὴν καθημερινὴ ψηφιακὴ οἰκονομία. Οἱ ἴδιες τεχνικὲς (συλλογὴ δεδομένων, ψυχομετρικὴ ἀνάλυση, ἐξατομικευμένα μηνύματα, ἐκμετάλλευση ταυτότητας καὶ συναισθήματος, τεχνητὴ νοημοσύνη) μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν γιὰ διαφήμιση, πολιτικὴ ἐπικοινωνία, δημόσια πολιτικὴ ἢ στρατιωτικὴ ἐπιρροή. Διαφέρουν οἱ σκοποί, ἀλλὰ ἡ ὑποδομὴ εἶναι συγγενής: γιὰ νὰ ἐπηρεάσεις ἀποτελεσματικὰ ἕναν ἄνθρωπο, πρέπει προηγουμένως νὰ τὸν καταστήσεις μετρήσιμο καὶ προβλέψιμο.
Ἡ βαθύτερη ἀπειλή, ἑπομένως, δὲν εἶναι μόνον ἡ παρακολούθηση ὅσων κάνουμε. Εἶναι ἡ φιλοδοξία νὰ προβλέπονται καὶ νὰ διαμορφώνονται ὅσα πρόκειται νὰ θελήσουμε. Ἀπὸ τὸν ἔλεγχο τῆς πληροφορίας περνοῦμε στὸν ἔλεγχο τῆς προσοχῆς· ἀπὸ τὸν ἔλεγχο τῆς προσοχῆς στὴ διαμόρφωση τῆς ἐπιθυμίας· καὶ ἀπὸ τὴ διαμόρφωση τῆς ἐπιθυμίας στὴν καθοδήγηση τῆς ἀποφάσεως. Ἐκεῖ ἀκριβῶς ἀγγίζεται ὁ πυρῆνας τοῦ αὐτεξουσίου.
4. Ἐλευθερία συνειδήσεως καὶ ἐλευθερία ὁμολογίας
Ἡ ἐλευθερία τῆς συνειδήσεως δὲν προστατεύεται μόνο ὅταν τὸ κράτος μας ἐπιτρέπει νὰ πιστεύουμε ἐσωτερικὰ ὅ,τι θέλουμε. Προστατεύεται ὅταν μποροῦμε νὰ ζοῦμε σύμφωνα μὲ αὐτὴν τὴν πίστη. Ἡ συνείδηση ποὺ ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρχει μόνο ὡς ἰδιωτικὸ συναίσθημα, χωρὶς δικαίωμα ἀρνήσεως καὶ χωρὶς δημόσια συνέπεια, δὲν εἶναι ἐλεύθερη.
Στὸν ψηφιακὸ πολιτισμὸ μπορεῖ νὰ ἀναδυθεῖ μία νέα μορφὴ διωγμοῦ, λιγότερο θεαματικὴ ἀλλὰ ἐξαιρετικὰ ἀποτελεσματική. Δὲν ἀπαιτεῖ φυλακὴ οὔτε ἀπαγόρευση τῆς πίστεως. Ἀρκεῖ νὰ ὀργανωθεῖ ἡ καθημερινότητα κατὰ τέτοιο τρόπο ὥστε ὅποιος δὲν συμμορφώνεται νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ἐργαστεῖ, νὰ ταξιδέψει, νὰ πληρώσει, νὰ λάβει ὑπηρεσίες ἢ νὰ ἀκουστεῖ στὸν δημόσιο χῶρο. Ὁ ἀποκλεισμὸς μπορεῖ νὰ αὐτοματοποιηθεῖ καὶ ἡ εὐθύνη νὰ διαχυθεῖ: "δὲν σᾶς ἀποκλείει κάποιος ἄνθρωπος· ἔτσι λειτουργεῖ τὸ σύστημα". Ἀλλὰ πίσω ἀπὸ κάθε σύστημα ὑπάρχουν ἀνθρώπινες ἐπιλογές, νομοθέτες, σχεδιαστὲς καὶ συμφέροντα.
Ἡ Ἐκκλησία γνωρίζει ὅτι ἡ ὁμολογία δοκιμάζεται ἀκριβῶς ὅταν ἔχει κόστος. Δὲν δικαιοῦται ὅμως νὰ ἀποδέχεται ἀδιαμαρτύρητα ἕνα σύστημα ποὺ κατασκευάζει τεχνητὰ αὐτὸ τὸ κόστος καὶ μετατρέπει τὴν ἄσκηση τῆς συνειδήσεως σὲ κοινωνικὴ ἀναπηρία. Ἡ ποιμαντικὴ μέριμνα δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαντλεῖται στὴ σύσταση "μὴ φοβᾶστε". Ὀφείλει συγχρόνως νὰ ἐρωτᾶ ἐὰν ὁ ἄνθρωπος ἐκβιάζεται, ἐὰν διατηρεῖ πραγματικὴ δυνατότητα ἐπιλογῆς καὶ ἐὰν οἱ ἐπιφυλάξεις του ἀντιμετωπίζονται μὲ σεβασμὸ καὶ ὄχι μὲ χλευασμό.
Χρειάζεται ἐπίσης πνευματικὴ διάκριση. Δὲν εἶναι κάθε ψηφιακὴ χρήση ἄρνηση τῆς πίστεως οὔτε κάθε τεχνικὸ μέσο ἔχει ἀπὸ μόνο τοῦ ἐσχατολογικὸ χαρακτῆρα. Ἀλλὰ οὔτε εἶναι θεολογικὰ ἀδιάφορο ἕνα καθολικὸ σύστημα ταυτοποιήσεως, παρακολουθήσεως καὶ συναλλαγῶν, ὅταν μπορεῖ νὰ καταστήσει τὴ συμμετοχὴ σὲ αὐτὸ προϋπόθεση κοινωνικῆς ὑπάρξεως. Ἡ Ἐκκλησία δὲν καλεῖται νὰ ὁρίσει ἡμερομηνίες οὔτε νὰ καλλιεργήσει πανικό. Καλεῖται νὰ διαφυλάξει σήμερα τὶς προϋποθέσεις τῆς ἐλεύθερης πίστεως καὶ τῆς ἐλεύθερης ὁμολογίας.
Στὸν ψηφιακὸ πολιτισμὸ μπορεῖ νὰ ἀναδυθεῖ μία νέα μορφὴ διωγμοῦ, λιγότερο θεαματικὴ ἀλλὰ ἐξαιρετικὰ ἀποτελεσματική. Δὲν ἀπαιτεῖ φυλακὴ οὔτε ἀπαγόρευση τῆς πίστεως. Ἀρκεῖ νὰ ὀργανωθεῖ ἡ καθημερινότητα κατὰ τέτοιο τρόπο ὥστε ὅποιος δὲν συμμορφώνεται νὰ μὴν μπορεῖ νὰ ἐργαστεῖ, νὰ ταξιδέψει, νὰ πληρώσει, νὰ λάβει ὑπηρεσίες ἢ νὰ ἀκουστεῖ στὸν δημόσιο χῶρο. Ὁ ἀποκλεισμὸς μπορεῖ νὰ αὐτοματοποιηθεῖ καὶ ἡ εὐθύνη νὰ διαχυθεῖ: "δὲν σᾶς ἀποκλείει κάποιος ἄνθρωπος· ἔτσι λειτουργεῖ τὸ σύστημα". Ἀλλὰ πίσω ἀπὸ κάθε σύστημα ὑπάρχουν ἀνθρώπινες ἐπιλογές, νομοθέτες, σχεδιαστὲς καὶ συμφέροντα.
Ἡ Ἐκκλησία γνωρίζει ὅτι ἡ ὁμολογία δοκιμάζεται ἀκριβῶς ὅταν ἔχει κόστος. Δὲν δικαιοῦται ὅμως νὰ ἀποδέχεται ἀδιαμαρτύρητα ἕνα σύστημα ποὺ κατασκευάζει τεχνητὰ αὐτὸ τὸ κόστος καὶ μετατρέπει τὴν ἄσκηση τῆς συνειδήσεως σὲ κοινωνικὴ ἀναπηρία. Ἡ ποιμαντικὴ μέριμνα δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαντλεῖται στὴ σύσταση "μὴ φοβᾶστε". Ὀφείλει συγχρόνως νὰ ἐρωτᾶ ἐὰν ὁ ἄνθρωπος ἐκβιάζεται, ἐὰν διατηρεῖ πραγματικὴ δυνατότητα ἐπιλογῆς καὶ ἐὰν οἱ ἐπιφυλάξεις του ἀντιμετωπίζονται μὲ σεβασμὸ καὶ ὄχι μὲ χλευασμό.
Χρειάζεται ἐπίσης πνευματικὴ διάκριση. Δὲν εἶναι κάθε ψηφιακὴ χρήση ἄρνηση τῆς πίστεως οὔτε κάθε τεχνικὸ μέσο ἔχει ἀπὸ μόνο τοῦ ἐσχατολογικὸ χαρακτῆρα. Ἀλλὰ οὔτε εἶναι θεολογικὰ ἀδιάφορο ἕνα καθολικὸ σύστημα ταυτοποιήσεως, παρακολουθήσεως καὶ συναλλαγῶν, ὅταν μπορεῖ νὰ καταστήσει τὴ συμμετοχὴ σὲ αὐτὸ προϋπόθεση κοινωνικῆς ὑπάρξεως. Ἡ Ἐκκλησία δὲν καλεῖται νὰ ὁρίσει ἡμερομηνίες οὔτε νὰ καλλιεργήσει πανικό. Καλεῖται νὰ διαφυλάξει σήμερα τὶς προϋποθέσεις τῆς ἐλεύθερης πίστεως καὶ τῆς ἐλεύθερης ὁμολογίας.
5. Ἡ ὀρθόδοξη ἀσκητικὴ τῆς ἐλευθερίας
Ποιά μπορεῖ νὰ εἶναι ἡ ἀπάντηση; Οὔτε τεχνοφοβία οὔτε τεχνολατρία. Χρειαζόμαστε μία ὀρθόδοξη ἀσκητικὴ τῆς ἐλευθερίας: μία παιδαγωγία ποὺ γυμνάζει τὸν ἄνθρωπο νὰ παραμένει κύριος τῶν μέσων του, ἄγρυπνος ἀπέναντι στοὺς μηχανισμοὺς ἐπιρροῆς καὶ ἱκανὸς νὰ ἀναλαμβάνει τὸ κόστος τῆς συνειδήσεώς του.
Πρῶτον, ἄσκηση τῆς προσοχῆς. Στὴν πατερικὴ παράδοση ἡ νήψη εἶναι φύλαξη τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς. Σήμερα ἡ προσοχή μας ἀποτελεῖ ἀντικείμενο ἐμπορίας καὶ πεδίο ἀνταγωνισμοῦ. Ἡ συνειδητὴ ἀποσύνδεση ἀπὸ τὰ μέσα, ἡ σιωπή, ἡ προσευχή, ἡ ἀνάγνωση χωρὶς διαρκεῖς εἰδοποιήσεις καὶ ἡ νηστεία ἀπὸ τὴν ἀκατάπαυστη ροὴ πληροφοριῶν δὲν εἶναι ἁπλῶς συμβουλὲς εὐεξίας. Εἶναι πράξεις ἀνακτήσεως τῆς ἐσωτερικῆς κυριαρχίας.
Δεύτερον, ἄσκηση τῆς κρίσεως. Νὰ μὴ δεχόμαστε ὡς ἀλήθεια ὅ,τι ἐπαναλαμβάνεται περισσότερο οὔτε ὡς ἐλεύθερη ἐπιλογὴ ὅ,τι μᾶς προσφέρεται πρῶτο. Νὰ ἐλέγχουμε τὴν πηγή, νὰ ἀκοῦμε τὸ ἀντίθετο ἐπιχείρημα, νὰ διακρίνουμε τὸ γεγονὸς ἀπὸ τὴν ἑρμηνεία καὶ νὰ μὴν ἐπιτρέπουμε στὸν θυμὸ ἢ στὸν φόβο νὰ ἀποφασίζει πρὶν ἀπὸ ἐμᾶς. Ἡ ψηφιακὴ ἐγκράτεια εἶναι μορφὴ πνευματικῆς ἐγρηγόρσεως.
Τρίτον, ἄσκηση τῆς ἀρνήσεως. Τὸ αὐτεξούσιο δὲν διασώζεται θεωρητικά. Διασώζεται μὲ μικρὰ καὶ μεγάλα "ὄχι": ὄχι στὴν περιττὴ συλλογὴ δεδομένων, ὄχι στὴ διαρκῆ διαθεσιμότητα, ὄχι στὴν ὑποκατάσταση κάθε ἀνθρώπινης σχέσεως ἀπὸ μία ἐφαρμογή, ὄχι στὴν ἀποδοχὴ ὅρων ποὺ δὲν κατανοοῦμε, ὄχι στὴν παραίτηση ἀπὸ τὶς ἀναλογικὲς ἐναλλακτικὲς μόνο καὶ μόνο ἐπειδὴ ἡ ψηφιακὴ ὁδὸς εἶναι ταχύτερη.
Τέταρτον, ἄσκηση τῆς κοινότητας. Ὁ ἀπομονωμένος χρήστης εἶναι εὐάλωτος. Τὸ πρόσωπο ἐλευθερώνεται μέσα στὴ σχέση. Ἡ ἐνορία, ἡ οἰκογένεια καὶ ἡ κοινότητα μποροῦν νὰ διατηροῦν χώρους πραγματικῆς συναντήσεως, ἀλληλοβοηθείας καὶ μὴ ψηφιακῆς ζωῆς. Νὰ μὴ μένει μόνος ὁ ἡλικιωμένος, ὁ φτωχός, ὁ ἄνθρωπος χωρὶς δεξιότητες ἢ ἐκεῖνος ποὺ γιὰ λόγους συνειδήσεως δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ ἐνταχθεῖ πλήρως στὸ ψηφιακὸ δίκτυο.
Πέμπτον, θεσμικὴ μαρτυρία. Ἡ ἀσκητικὴ τῆς ἐλευθερίας δὲν εἶναι ἰδιωτικὴ φυγή. Ἡ Ἐκκλησία ὀφείλει νὰ ζητήσει συγκεκριμένες ἐγγυήσεις: πραγματικὴ προαιρετικότητα τῆς ψηφιακῆς ταυτοποιήσεως· ἰσότιμη πρόσβαση μὲ φυσικὰ ἔγγραφα καὶ ἀνθρώπινη ἐξυπηρέτηση· ἀπαγόρευση δυσμενοῦς μεταχειρίσεως ὅσων ἐπιλέγουν νὰ μὴ χρησιμοποιοῦν ψηφιακὸ μέσο· ἐλαχιστοποίηση καὶ ὄχι ἄκριτη διασύνδεση δεδομένων· δικαίωμα ἀνθρώπινης ἐπανεξετάσεως κάθε ἀλγοριθμικῆς ἀποφάσεως· προστασία τῶν μετρητῶν καὶ τῆς μὴ ψηφιακῆς συναλλαγῆς· διαφάνεια στοὺς μηχανισμοὺς ἐπηρεασμοῦ καὶ οὐσιαστικὸ δημοκρατικὸ ἔλεγχο.
Αὐτὸ μπορεῖ νὰ ὀνομαστεῖ δικαίωμα στὴν ψηφιακὴ ἀκεραιότητα: τὸ δικαίωμα κάθε ἀνθρώπου νὰ διατηρεῖ τὸν ἔλεγχο τῆς ψηφιακῆς του ὑπάρξεως, νὰ μὴ συντίθεται χωρὶς τὴ θέλησή του ἕνα καθολικὸ προφὶλ τῆς ζωῆς του καὶ νὰ μπορεῖ νὰ ζεῖ ἐκτὸς δικτύου χωρὶς νὰ ἐκπίπτει ἀπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ πολίτη.
Πρῶτον, ἄσκηση τῆς προσοχῆς. Στὴν πατερικὴ παράδοση ἡ νήψη εἶναι φύλαξη τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς. Σήμερα ἡ προσοχή μας ἀποτελεῖ ἀντικείμενο ἐμπορίας καὶ πεδίο ἀνταγωνισμοῦ. Ἡ συνειδητὴ ἀποσύνδεση ἀπὸ τὰ μέσα, ἡ σιωπή, ἡ προσευχή, ἡ ἀνάγνωση χωρὶς διαρκεῖς εἰδοποιήσεις καὶ ἡ νηστεία ἀπὸ τὴν ἀκατάπαυστη ροὴ πληροφοριῶν δὲν εἶναι ἁπλῶς συμβουλὲς εὐεξίας. Εἶναι πράξεις ἀνακτήσεως τῆς ἐσωτερικῆς κυριαρχίας.
Δεύτερον, ἄσκηση τῆς κρίσεως. Νὰ μὴ δεχόμαστε ὡς ἀλήθεια ὅ,τι ἐπαναλαμβάνεται περισσότερο οὔτε ὡς ἐλεύθερη ἐπιλογὴ ὅ,τι μᾶς προσφέρεται πρῶτο. Νὰ ἐλέγχουμε τὴν πηγή, νὰ ἀκοῦμε τὸ ἀντίθετο ἐπιχείρημα, νὰ διακρίνουμε τὸ γεγονὸς ἀπὸ τὴν ἑρμηνεία καὶ νὰ μὴν ἐπιτρέπουμε στὸν θυμὸ ἢ στὸν φόβο νὰ ἀποφασίζει πρὶν ἀπὸ ἐμᾶς. Ἡ ψηφιακὴ ἐγκράτεια εἶναι μορφὴ πνευματικῆς ἐγρηγόρσεως.
Τρίτον, ἄσκηση τῆς ἀρνήσεως. Τὸ αὐτεξούσιο δὲν διασώζεται θεωρητικά. Διασώζεται μὲ μικρὰ καὶ μεγάλα "ὄχι": ὄχι στὴν περιττὴ συλλογὴ δεδομένων, ὄχι στὴ διαρκῆ διαθεσιμότητα, ὄχι στὴν ὑποκατάσταση κάθε ἀνθρώπινης σχέσεως ἀπὸ μία ἐφαρμογή, ὄχι στὴν ἀποδοχὴ ὅρων ποὺ δὲν κατανοοῦμε, ὄχι στὴν παραίτηση ἀπὸ τὶς ἀναλογικὲς ἐναλλακτικὲς μόνο καὶ μόνο ἐπειδὴ ἡ ψηφιακὴ ὁδὸς εἶναι ταχύτερη.
Τέταρτον, ἄσκηση τῆς κοινότητας. Ὁ ἀπομονωμένος χρήστης εἶναι εὐάλωτος. Τὸ πρόσωπο ἐλευθερώνεται μέσα στὴ σχέση. Ἡ ἐνορία, ἡ οἰκογένεια καὶ ἡ κοινότητα μποροῦν νὰ διατηροῦν χώρους πραγματικῆς συναντήσεως, ἀλληλοβοηθείας καὶ μὴ ψηφιακῆς ζωῆς. Νὰ μὴ μένει μόνος ὁ ἡλικιωμένος, ὁ φτωχός, ὁ ἄνθρωπος χωρὶς δεξιότητες ἢ ἐκεῖνος ποὺ γιὰ λόγους συνειδήσεως δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ ἐνταχθεῖ πλήρως στὸ ψηφιακὸ δίκτυο.
Πέμπτον, θεσμικὴ μαρτυρία. Ἡ ἀσκητικὴ τῆς ἐλευθερίας δὲν εἶναι ἰδιωτικὴ φυγή. Ἡ Ἐκκλησία ὀφείλει νὰ ζητήσει συγκεκριμένες ἐγγυήσεις: πραγματικὴ προαιρετικότητα τῆς ψηφιακῆς ταυτοποιήσεως· ἰσότιμη πρόσβαση μὲ φυσικὰ ἔγγραφα καὶ ἀνθρώπινη ἐξυπηρέτηση· ἀπαγόρευση δυσμενοῦς μεταχειρίσεως ὅσων ἐπιλέγουν νὰ μὴ χρησιμοποιοῦν ψηφιακὸ μέσο· ἐλαχιστοποίηση καὶ ὄχι ἄκριτη διασύνδεση δεδομένων· δικαίωμα ἀνθρώπινης ἐπανεξετάσεως κάθε ἀλγοριθμικῆς ἀποφάσεως· προστασία τῶν μετρητῶν καὶ τῆς μὴ ψηφιακῆς συναλλαγῆς· διαφάνεια στοὺς μηχανισμοὺς ἐπηρεασμοῦ καὶ οὐσιαστικὸ δημοκρατικὸ ἔλεγχο.
Αὐτὸ μπορεῖ νὰ ὀνομαστεῖ δικαίωμα στὴν ψηφιακὴ ἀκεραιότητα: τὸ δικαίωμα κάθε ἀνθρώπου νὰ διατηρεῖ τὸν ἔλεγχο τῆς ψηφιακῆς του ὑπάρξεως, νὰ μὴ συντίθεται χωρὶς τὴ θέλησή του ἕνα καθολικὸ προφὶλ τῆς ζωῆς του καὶ νὰ μπορεῖ νὰ ζεῖ ἐκτὸς δικτύου χωρὶς νὰ ἐκπίπτει ἀπὸ τὴν ἰδιότητα τοῦ πολίτη.
Ἐπίλογος — Νὰ παραμείνει ὁ ἄνθρωπος πρόσωπο
Ἀγαπητοὶ ἀδελφοί,
Ἡ μεγάλη πρόκληση τοῦ ψηφιακοῦ πολιτισμοῦ δὲν εἶναι ὅτι οἱ μηχανὲς θὰ γίνουν ἄνθρωποι. Εἶναι ὅτι ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ ἀποδεχθεῖ νὰ ζεῖ σὰν μηχανή: διαρκῶς συνδεδεμένος, προβλέψιμος, ἀξιολογούμενος, καθοδηγούμενος καὶ ἀνίκανος νὰ ὑπάρξει ἔξω ἀπὸ τὸ σύστημα.
Ἡ Ἐκκλησία ἔχει ἐδῶ μία ἀνεκτίμητη ἀποστολή. Νὰ ὑπενθυμίσει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι δεδομένο πρὸς ἐπεξεργασία, οὔτε βιομετρικὸ ἀποτύπωμα, οὔτε ἀριθμός, οὔτε καταναλωτικὸ καὶ πολιτικὸ προφίλ. Εἶναι εἰκόνα Θεοῦ. Δὲν ἐξαντλεῖται σὲ ὅσα μποροῦν νὰ μετρηθοῦν γι’ αὐτόν. Ἔχει βάθος, μυστήριο, δυνατότητα μετανοίας καὶ ἐλευθερία ποὺ καμία πρόβλεψη δὲν μπορεῖ νὰ περικλείσει ὁλοκληρωτικά.
Ἡ ἀπάντησή μας δὲν εἶναι ἡ φυγὴ ἀπὸ τὸν κόσμο ἀλλὰ ἡ ἐλεύθερη παρουσία μέσα σὲ αὐτόν. Νὰ χρησιμοποιοῦμε χωρὶς νὰ ὑποδουλωνόμαστε. Νὰ ἐνημερωνόμαστε χωρὶς νὰ χειραγωγούμαστε. Νὰ συνεργαζόμαστε χωρὶς νὰ παραδίδουμε τὴ συνείδησή μας. Νὰ δεχόμαστε τὴν πρόοδο ὅταν ὑπηρετεῖ τὸ πρόσωπο καὶ νὰ ἀντιστεκόμαστε ὅταν ἀπαιτεῖ τὴν ὑποταγή του.
Διότι στὸ τέλος τὸ ἐρώτημα δὲν εἶναι πόσο ψηφιακὴ θὰ γίνει ἡ κοινωνία μας. Τὸ ἐρώτημα εἶναι ἂν μέσα στὴν ψηφιακὴ κοινωνία θὰ παραμείνει ἐλεύθερος ὁ ἄνθρωπος. Καὶ γιὰ τὴν Ἐκκλησία ἡ ἀπάντηση δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἄλλη: κάθε πολιτισμός, κάθε θεσμὸς καὶ κάθε τεχνολογία κρίνονται ἀπὸ τὸ ἂν ὑπηρετοῦν τὸ πρόσωπο, τὸ αὐτεξούσιο, τὴ συνείδηση καὶ τὴν κλήση τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὴν ἐλεύθερη κοινωνία μὲ τὸν Θεό.
Σᾶς εὐχαριστῶ.
Ἡ μεγάλη πρόκληση τοῦ ψηφιακοῦ πολιτισμοῦ δὲν εἶναι ὅτι οἱ μηχανὲς θὰ γίνουν ἄνθρωποι. Εἶναι ὅτι ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ ἀποδεχθεῖ νὰ ζεῖ σὰν μηχανή: διαρκῶς συνδεδεμένος, προβλέψιμος, ἀξιολογούμενος, καθοδηγούμενος καὶ ἀνίκανος νὰ ὑπάρξει ἔξω ἀπὸ τὸ σύστημα.
Ἡ Ἐκκλησία ἔχει ἐδῶ μία ἀνεκτίμητη ἀποστολή. Νὰ ὑπενθυμίσει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι δεδομένο πρὸς ἐπεξεργασία, οὔτε βιομετρικὸ ἀποτύπωμα, οὔτε ἀριθμός, οὔτε καταναλωτικὸ καὶ πολιτικὸ προφίλ. Εἶναι εἰκόνα Θεοῦ. Δὲν ἐξαντλεῖται σὲ ὅσα μποροῦν νὰ μετρηθοῦν γι’ αὐτόν. Ἔχει βάθος, μυστήριο, δυνατότητα μετανοίας καὶ ἐλευθερία ποὺ καμία πρόβλεψη δὲν μπορεῖ νὰ περικλείσει ὁλοκληρωτικά.
Ἡ ἀπάντησή μας δὲν εἶναι ἡ φυγὴ ἀπὸ τὸν κόσμο ἀλλὰ ἡ ἐλεύθερη παρουσία μέσα σὲ αὐτόν. Νὰ χρησιμοποιοῦμε χωρὶς νὰ ὑποδουλωνόμαστε. Νὰ ἐνημερωνόμαστε χωρὶς νὰ χειραγωγούμαστε. Νὰ συνεργαζόμαστε χωρὶς νὰ παραδίδουμε τὴ συνείδησή μας. Νὰ δεχόμαστε τὴν πρόοδο ὅταν ὑπηρετεῖ τὸ πρόσωπο καὶ νὰ ἀντιστεκόμαστε ὅταν ἀπαιτεῖ τὴν ὑποταγή του.
Διότι στὸ τέλος τὸ ἐρώτημα δὲν εἶναι πόσο ψηφιακὴ θὰ γίνει ἡ κοινωνία μας. Τὸ ἐρώτημα εἶναι ἂν μέσα στὴν ψηφιακὴ κοινωνία θὰ παραμείνει ἐλεύθερος ὁ ἄνθρωπος. Καὶ γιὰ τὴν Ἐκκλησία ἡ ἀπάντηση δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἄλλη: κάθε πολιτισμός, κάθε θεσμὸς καὶ κάθε τεχνολογία κρίνονται ἀπὸ τὸ ἂν ὑπηρετοῦν τὸ πρόσωπο, τὸ αὐτεξούσιο, τὴ συνείδηση καὶ τὴν κλήση τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὴν ἐλεύθερη κοινωνία μὲ τὸν Θεό.
Σᾶς εὐχαριστῶ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου