Ἡ ψηφιακὴ μεταστοιχείωση τῆς κοινωνίας δὲν ἔχει μία μόνο συνέπεια. Διαμορφώνει τρεῖς διαφορετικὲς βαθμίδες κινδύνου, τὶς ὁποῖες πρέπει νὰ διακρίνουμε καθαρά.
Ἡ πρώτη εἶναι ἡ καθολικὴ παρακολούθηση καὶ προφιλοποίηση τοῦ πολίτη. Μὲ τὴ διασύνδεση τῶν κρατικῶν μητρώων, τῶν οἰκονομικῶν συναλλαγῶν, τῶν μετακινήσεων, τῆς ὑγείας καὶ τῆς διαδικτυακῆς δραστηριότητας, συγκεντρώνεται ἕνας τεράστιος ὄγκος πληροφοριῶν γιὰ κάθε ἄνθρωπο. Ἔτσι μπορεῖ νὰ δημιουργηθεῖ ἕνα λεπτομερὲς ψηφιακὸ προφίλ: ποιός εἶναι, ποῦ βρίσκεται, μὲ ποιούς συναναστρέφεται, τί ἀγοράζει, τί πιστεύει καὶ πῶς συμπεριφέρεται. Ἐδῶ τὸ μεγάλο ἀγαθὸ ποὺ ἀπειλεῖται εἶναι ἡ ἰδιωτικότητα, δηλαδὴ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀνθρώπου νὰ διαθέτει ἕναν χῶρο ζωῆς ποὺ δὲν παρακολουθεῖται καὶ δὲν καταγράφεται διαρκῶς.
Ἡ δεύτερη βαθμίδα εἶναι ὁ ἐπηρεασμὸς τῆς βούλησης. Οἱ ἀλγόριθμοι... δὲν περιορίζονται στὴν καταγραφὴ τῶν ἐπιλογῶν μας. Ἀξιοποιοῦν ὅσα γνωρίζουν γιὰ ἐμᾶς, ὥστε νὰ προβλέπουν καὶ τελικὰ νὰ κατευθύνουν τὶς ἀποφάσεις, τὶς προτιμήσεις, τὶς καταναλωτικὲς συνήθειες, ἀκόμη καὶ τὶς πολιτικὲς ἢ κοινωνικές μας ἀπόψεις. Ἐδῶ δὲν ἀπειλεῖται μόνο ἡ ἰδιωτικότητα, ἀλλὰ τὸ ἀνεπηρέαστο τῆς ἀνθρώπινης κρίσης. Ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ πιστεύει ὅτι ἐπιλέγει ἐλεύθερα, ἐνῷ τὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ἀποφασίζει ἔχει ἤδη διαμορφωθεῖ εἰδικὰ γιὰ νὰ τὸν ὁδηγήσει πρὸς ὁρισμένη κατεύθυνση.
Ὑπάρχει, ὅμως, καὶ μία τρίτη βαθμίδα, ἀκόμη σοβαρότερη: ἡ μετατροπὴ τοῦ ἀνθρώπου σὲ ἀποκλειστικὰ ψηφιακὸ πολίτη. Εἶναι τὸ σημεῖο στὸ ὁποῖο ἡ ἠλεκτρονικὴ ταυτότητα καὶ ὁ μοναδικὸς ἀριθμὸς δὲν ἀποτελοῦν ἁπλῶς βοηθητικὰ μέσα, ἀλλὰ γίνονται ὑποχρεωτικὸς ὅρος ἀναγνώρισης καὶ συμμετοχῆς. Χωρὶς αὐτὰ ὁ ἄνθρωπος δὲν θὰ μπορεῖ νὰ συναλλάσσεται, νὰ ἐργάζεται, νὰ ταξιδεύει, νὰ λαμβάνει ὑπηρεσίες, νὰ ἀσκεῖ δικαιώματα ἢ νὰ ἀποκτᾶ βασικὰ ἀγαθά. Δὲν θὰ ἀρκεῖ τότε νὰ ὑπάρχει ὡς φυσικὸ πρόσωπο· θὰ πρέπει προηγουμένως νὰ ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τὸ ψηφιακὸ σύστημα. Ἂν δὲν πιστοποιεῖται ἠλεκτρονικά, θὰ εἶναι γιὰ τὸ σύστημα σὰν νὰ μὴν ὑπάρχει.
Αὐτὸ εἶναι τὸ ἔσχατο σημεῖο καὶ ἡ πραγματικὴ κόκκινη γραμμή. Ἄλλο εἶναι νὰ γνωρίζει τὸ σύστημα πολλὰ γιὰ ἐμᾶς, ἄλλο νὰ ἐπηρεάζει τὶς ἐπιλογές μας καὶ ἄλλο νὰ ἐξαρτᾶ τὴν ἴδια τή δυνατότητά μας νὰ ὑπάρχουμε κοινωνικὰ ἀπὸ τὴν ἀποδοχὴ ἑνὸς ἀριθμοῦ καὶ μιᾶς ὑποχρεωτικῆς ψηφιακῆς ταυτότητας. Ἡ τρίτη συνέπεια ἐμπεριέχει καὶ ὁλοκληρώνει τὶς δύο προηγούμενες: πρῶτα ὁ ἄνθρωπος καταγράφεται, ἔπειτα κατευθύνεται καί, τελικά, μπορεῖ νὰ ἀποκλείεται.
Στὸ σημεῖο αὐτὸ προβάλλεται συχνὰ ἡ ἔνσταση: «Γιὰ ποιά ἰδιωτικότητα μιλᾶτε, ἀφοῦ μόνοι μᾶς παραδίδουμε τὰ προσωπικά μας δεδομένα στὰ κινητὰ καὶ στὶς ψηφιακὲς πλατφόρμες;». Τὸ ἐπιχείρημα δὲν εἶναι πειστικό. Κατ' ἀρχάς, ἡ ἀπρόσεκτη ἢ ἀκόμη καὶ ἑκούσια παραχώρηση ὁρισμένων δεδομένων δὲν σημαίνει γενικὴ παραίτηση ἀπὸ τὸ δικαίωμα στὴν ἰδιωτικότητα οὔτε νομιμοποιεῖ τὴν καθολικὴ παρακολούθηση καὶ τὸν ἀλγοριθμικὸ ἐπηρεασμό. Κυρίως, ὅμως, ἀφορᾶ μόνο τὶς δύο πρῶτες βαθμίδες τοῦ προβλήματος. Δὲν ἀπαντᾶ καθόλου στὴν τρίτη καὶ κρισιμότερη: ἄλλο νὰ ἐπιλέγει κάποιος, ἔστω ἀπερίσκεπτα, νὰ χρησιμοποιεῖ ἕνα κινητὸ ἢ μία πλατφόρμα καὶ ἄλλο νὰ ὑποχρεώνεται νὰ διαθέτει ψηφιακὴ ταυτότητα καὶ ἀριθμὸ γιὰ νὰ ἐργάζεται, νὰ συναλλάσσεται, νὰ λαμβάνει ὑπηρεσίες καὶ νὰ ἀσκεῖ τὰ δικαιώματά του. Στὴν πρώτη περίπτωση μπορεῖ, τοὐλάχιστον θεωρητικά, νὰ ἀπέχει. Στὴ δεύτερη δὲν τοῦ ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρχει κοινωνικὰ ἔξω ἀπὸ τὸ σύστημα. Καὶ αὐτὴ ἀκριβῶς εἶναι ἡ ἀποφασιστικὴ διαφορά.
Γιὰ τὸν χριστιανὸ τὸ ζήτημα ἀποκτᾶ καὶ πνευματικὴ διάσταση. Δὲν σημαίνει ὅτι κάθε σύγχρονος ἀριθμὸς ἢ κάθε ἠλεκτρονικὸ σύστημα ταυτίζεται αὐτομάτως μὲ ὅσα περιγράφονται στὸ 13ο κεφάλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως. Ἡ προφητικὴ προειδοποίηση, ὅμως, δὲν μπορεῖ νὰ ἀγνοηθεῖ ὅταν διαμορφώνεται ἕνα περιβάλλον στὸ ὁποῖο ἕνας ἀριθμὸς καὶ μία κεντρικὴ ψηφιακὴ πιστοποίηση μποροῦν νὰ γίνουν προϋπόθεση γιὰ νὰ ἀγοράζει ἢ νὰ πωλεῖ κανεὶς καί, γενικότερα, γιὰ νὰ συμμετέχει στὴν κοινωνικὴ ζωή.
Γι’ αὐτὸ κάθε πολίτης ἔχει δημοκρατικὸ καθῆκον νὰ ἀντιστέκεται στὸν ψηφιακὸ ὁλοκληρωτισμό. Ὁ χριστιανὸς ἔχει ἐπιπλέον πνευματικὸ καθῆκον νὰ βρίσκεται σὲ διαρκῆ νήψη: νὰ παρακολουθεῖ ὄχι μόνο τί εἶναι ἡ τεχνολογία σήμερα, ἀλλὰ καὶ σὲ ποιά σχέση ἐξάρτησης μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει αὔριο. Ἡ προστασία τῆς ἰδιωτικότητας καὶ τῆς ἐλεύθερης βούλησης εἶναι μεγάλα ἀγαθά. Ἡ ἄρνηση, ὅμως, νὰ γίνει ἡ ψηφιακὴ ταυτότητα καὶ ὁ ἀριθμὸς ὅρος κοινωνικῆς ὑπάρξεως εἶναι ἡ τελικὴ γραμμὴ ἄμυνας. Αὐτὴ ἡ γραμμὴ δὲν πρέπει νὰ περαστεῖ.
Ἡ πρώτη εἶναι ἡ καθολικὴ παρακολούθηση καὶ προφιλοποίηση τοῦ πολίτη. Μὲ τὴ διασύνδεση τῶν κρατικῶν μητρώων, τῶν οἰκονομικῶν συναλλαγῶν, τῶν μετακινήσεων, τῆς ὑγείας καὶ τῆς διαδικτυακῆς δραστηριότητας, συγκεντρώνεται ἕνας τεράστιος ὄγκος πληροφοριῶν γιὰ κάθε ἄνθρωπο. Ἔτσι μπορεῖ νὰ δημιουργηθεῖ ἕνα λεπτομερὲς ψηφιακὸ προφίλ: ποιός εἶναι, ποῦ βρίσκεται, μὲ ποιούς συναναστρέφεται, τί ἀγοράζει, τί πιστεύει καὶ πῶς συμπεριφέρεται. Ἐδῶ τὸ μεγάλο ἀγαθὸ ποὺ ἀπειλεῖται εἶναι ἡ ἰδιωτικότητα, δηλαδὴ τὸ δικαίωμα τοῦ ἀνθρώπου νὰ διαθέτει ἕναν χῶρο ζωῆς ποὺ δὲν παρακολουθεῖται καὶ δὲν καταγράφεται διαρκῶς.
Ἡ δεύτερη βαθμίδα εἶναι ὁ ἐπηρεασμὸς τῆς βούλησης. Οἱ ἀλγόριθμοι... δὲν περιορίζονται στὴν καταγραφὴ τῶν ἐπιλογῶν μας. Ἀξιοποιοῦν ὅσα γνωρίζουν γιὰ ἐμᾶς, ὥστε νὰ προβλέπουν καὶ τελικὰ νὰ κατευθύνουν τὶς ἀποφάσεις, τὶς προτιμήσεις, τὶς καταναλωτικὲς συνήθειες, ἀκόμη καὶ τὶς πολιτικὲς ἢ κοινωνικές μας ἀπόψεις. Ἐδῶ δὲν ἀπειλεῖται μόνο ἡ ἰδιωτικότητα, ἀλλὰ τὸ ἀνεπηρέαστο τῆς ἀνθρώπινης κρίσης. Ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ πιστεύει ὅτι ἐπιλέγει ἐλεύθερα, ἐνῷ τὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο ἀποφασίζει ἔχει ἤδη διαμορφωθεῖ εἰδικὰ γιὰ νὰ τὸν ὁδηγήσει πρὸς ὁρισμένη κατεύθυνση.
Ὑπάρχει, ὅμως, καὶ μία τρίτη βαθμίδα, ἀκόμη σοβαρότερη: ἡ μετατροπὴ τοῦ ἀνθρώπου σὲ ἀποκλειστικὰ ψηφιακὸ πολίτη. Εἶναι τὸ σημεῖο στὸ ὁποῖο ἡ ἠλεκτρονικὴ ταυτότητα καὶ ὁ μοναδικὸς ἀριθμὸς δὲν ἀποτελοῦν ἁπλῶς βοηθητικὰ μέσα, ἀλλὰ γίνονται ὑποχρεωτικὸς ὅρος ἀναγνώρισης καὶ συμμετοχῆς. Χωρὶς αὐτὰ ὁ ἄνθρωπος δὲν θὰ μπορεῖ νὰ συναλλάσσεται, νὰ ἐργάζεται, νὰ ταξιδεύει, νὰ λαμβάνει ὑπηρεσίες, νὰ ἀσκεῖ δικαιώματα ἢ νὰ ἀποκτᾶ βασικὰ ἀγαθά. Δὲν θὰ ἀρκεῖ τότε νὰ ὑπάρχει ὡς φυσικὸ πρόσωπο· θὰ πρέπει προηγουμένως νὰ ἀναγνωρίζεται ἀπὸ τὸ ψηφιακὸ σύστημα. Ἂν δὲν πιστοποιεῖται ἠλεκτρονικά, θὰ εἶναι γιὰ τὸ σύστημα σὰν νὰ μὴν ὑπάρχει.
Αὐτὸ εἶναι τὸ ἔσχατο σημεῖο καὶ ἡ πραγματικὴ κόκκινη γραμμή. Ἄλλο εἶναι νὰ γνωρίζει τὸ σύστημα πολλὰ γιὰ ἐμᾶς, ἄλλο νὰ ἐπηρεάζει τὶς ἐπιλογές μας καὶ ἄλλο νὰ ἐξαρτᾶ τὴν ἴδια τή δυνατότητά μας νὰ ὑπάρχουμε κοινωνικὰ ἀπὸ τὴν ἀποδοχὴ ἑνὸς ἀριθμοῦ καὶ μιᾶς ὑποχρεωτικῆς ψηφιακῆς ταυτότητας. Ἡ τρίτη συνέπεια ἐμπεριέχει καὶ ὁλοκληρώνει τὶς δύο προηγούμενες: πρῶτα ὁ ἄνθρωπος καταγράφεται, ἔπειτα κατευθύνεται καί, τελικά, μπορεῖ νὰ ἀποκλείεται.
Στὸ σημεῖο αὐτὸ προβάλλεται συχνὰ ἡ ἔνσταση: «Γιὰ ποιά ἰδιωτικότητα μιλᾶτε, ἀφοῦ μόνοι μᾶς παραδίδουμε τὰ προσωπικά μας δεδομένα στὰ κινητὰ καὶ στὶς ψηφιακὲς πλατφόρμες;». Τὸ ἐπιχείρημα δὲν εἶναι πειστικό. Κατ' ἀρχάς, ἡ ἀπρόσεκτη ἢ ἀκόμη καὶ ἑκούσια παραχώρηση ὁρισμένων δεδομένων δὲν σημαίνει γενικὴ παραίτηση ἀπὸ τὸ δικαίωμα στὴν ἰδιωτικότητα οὔτε νομιμοποιεῖ τὴν καθολικὴ παρακολούθηση καὶ τὸν ἀλγοριθμικὸ ἐπηρεασμό. Κυρίως, ὅμως, ἀφορᾶ μόνο τὶς δύο πρῶτες βαθμίδες τοῦ προβλήματος. Δὲν ἀπαντᾶ καθόλου στὴν τρίτη καὶ κρισιμότερη: ἄλλο νὰ ἐπιλέγει κάποιος, ἔστω ἀπερίσκεπτα, νὰ χρησιμοποιεῖ ἕνα κινητὸ ἢ μία πλατφόρμα καὶ ἄλλο νὰ ὑποχρεώνεται νὰ διαθέτει ψηφιακὴ ταυτότητα καὶ ἀριθμὸ γιὰ νὰ ἐργάζεται, νὰ συναλλάσσεται, νὰ λαμβάνει ὑπηρεσίες καὶ νὰ ἀσκεῖ τὰ δικαιώματά του. Στὴν πρώτη περίπτωση μπορεῖ, τοὐλάχιστον θεωρητικά, νὰ ἀπέχει. Στὴ δεύτερη δὲν τοῦ ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρχει κοινωνικὰ ἔξω ἀπὸ τὸ σύστημα. Καὶ αὐτὴ ἀκριβῶς εἶναι ἡ ἀποφασιστικὴ διαφορά.
Γιὰ τὸν χριστιανὸ τὸ ζήτημα ἀποκτᾶ καὶ πνευματικὴ διάσταση. Δὲν σημαίνει ὅτι κάθε σύγχρονος ἀριθμὸς ἢ κάθε ἠλεκτρονικὸ σύστημα ταυτίζεται αὐτομάτως μὲ ὅσα περιγράφονται στὸ 13ο κεφάλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως. Ἡ προφητικὴ προειδοποίηση, ὅμως, δὲν μπορεῖ νὰ ἀγνοηθεῖ ὅταν διαμορφώνεται ἕνα περιβάλλον στὸ ὁποῖο ἕνας ἀριθμὸς καὶ μία κεντρικὴ ψηφιακὴ πιστοποίηση μποροῦν νὰ γίνουν προϋπόθεση γιὰ νὰ ἀγοράζει ἢ νὰ πωλεῖ κανεὶς καί, γενικότερα, γιὰ νὰ συμμετέχει στὴν κοινωνικὴ ζωή.
Γι’ αὐτὸ κάθε πολίτης ἔχει δημοκρατικὸ καθῆκον νὰ ἀντιστέκεται στὸν ψηφιακὸ ὁλοκληρωτισμό. Ὁ χριστιανὸς ἔχει ἐπιπλέον πνευματικὸ καθῆκον νὰ βρίσκεται σὲ διαρκῆ νήψη: νὰ παρακολουθεῖ ὄχι μόνο τί εἶναι ἡ τεχνολογία σήμερα, ἀλλὰ καὶ σὲ ποιά σχέση ἐξάρτησης μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει αὔριο. Ἡ προστασία τῆς ἰδιωτικότητας καὶ τῆς ἐλεύθερης βούλησης εἶναι μεγάλα ἀγαθά. Ἡ ἄρνηση, ὅμως, νὰ γίνει ἡ ψηφιακὴ ταυτότητα καὶ ὁ ἀριθμὸς ὅρος κοινωνικῆς ὑπάρξεως εἶναι ἡ τελικὴ γραμμὴ ἄμυνας. Αὐτὴ ἡ γραμμὴ δὲν πρέπει νὰ περαστεῖ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου